Μια επιστολή - δυο απαντήσεις, στο Διαβάζω

Submitted by nikosal on Wed, 08/07/2019 - 08:50

Το τεύχος 220 (9 Αυγούστου 1989) του περιοδικού Διαβάζω ήταν αφιερωμένο στην επιστημονική φαντασία. Το αφιέρωμα περιελάμβανε κυρίως τρία άρθρα: Του Μάκη Πανώριου, του Χρήστου ΛάζουΗ ελληνική λογοτεχνία εφ: σύντομη επισκόπηση») και της Δήμητρας Παυλάκου. Λίγους μήνες μετά (29 Νοεμβρίου 1989, τ. 227) το περιοδικό επανήλθε δημοσιεύοντας στη στήλη του «Διάλογοι» επιστολή του Δημήτρη Αρβανίτη, που ήταν τότε διευθυντής στον Απαγορευμένο Πλανήτη, καθώς και απαντήσεις από την πλευρά των συνεργατών του.

~~~

Αγαπητό Διαβάζω,

Το τεύχος σας - αφιέρωμα στην εϕ ήταν πραγματικά μια ευχάριστη έκπληξη, μιας και οι σοβαρές αναφορές στο αγνοημένο αυτό είδος είναι πολύ σπάνιες. Επιτρέψτε μου κάποιες παρατηρήσεις, κατ’ αρχάς στο «Μικρό ιστορικό εφ» του Μάκη Πανώριου: Η Οκτάβια Μπάτλερ δεν θεωρείται πως ανήκει στο χώρο των «κυβερνοπάνκ», τη στιγμή μάλιστα που οι περισσότεροι από τους συγγραφείς που τοποθετούνται στην κατηγορία αυτή δεν αποδέχονται τον χαρακτηρισμό. Δημιουργός του Ταρζάν ήταν ο Έντγκαρ Ράις Μπάροουζ και όχι, όπως σίγουρα κατά λάθος αναφέρεται, Έντγκαρ ΄Αλλαν - αυτός ήταν ο Πόε. Αντί του αδόκιμου «αντιουτοπία» θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ο όρος «δυστοπία» (dystopia), που πιστεύω πως είναι ορθότερος και έχει καθιερωθεί μεταξύ των ξένων μελετητών. Οι εξωγήινοι του Στάνισλαβ Λεμ (υποθέτω πως αναφέρεται στο Σολάρις) δεν «αγωνίζονται λόγω ιδιοσυστασίας να δημιουργήσουν την πολυπόθητη «επαφή». Είναι ο άνθρωπος που αγωνίζεται να επικοινωνήσει, ενώ ο εξωγήινος παραμένει -λόγω ιδιοσυστασίας- έξω από το χώρο της ανθρώπινης κατανόησης. Τέλος, είναι ενδιαφέρον πως οι δυο «πατέρες» της εφ, ο Βερν και ο Ουέλς, εξέφρασαν τα δυο βασικά ρεύματα που διατρέχουν το είδος ως σήμερα. Ο Βερν εκπροσωπεί τη «σκληρή» (hard) εφ, δίνοντας τη μεγαλύτερη έμφαση στην τεχνολογία, ενώ ο Ουέλς την «μαλακή» (soft) εφ, ενδιαφερόμενος για τον άνθρωπο ως κοινωνικό ον.

Στο πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Χρήστου Δ. Λάζου, που φαίνεται να γνωρίζει πολύ καλά τον ελληνικό χώρο, χρησιμοποιείται επιτέλους η συντομογραφία «εφ» αντί του περίεργου «ΕΦ». Ο κ. Λάζος, στη μία από τις δύο σημειώσεις του, αναφέρεται στον Απαγορευμένο Πλανήτη, απορώντας γιατί δεν δημοσιεύει ως τώρα διηγήματα Ελλήνων συγγραφέων. Πιστεύω πως την απάντηση τη γνωρίζει. Αναφέρει ο ίδιος στο άρθρο του τους λόγους για τους οποίους δεν υπήρξε σχετικά πρόσφατη λογοτεχνική παραγωγή -πόσο μάλλον εφ- στη χώρα μας (Κατοχή, ‘60, ‘66, χούντα κλπ.). Άλλωστε εφόσον έχει στο αρχείο του τα διηγήματα του διαγωνισμού εφ των Αινιγμάτων του Σύμπαντος, θα μπορούσε, αν πίστευε πως ήταν δημοσιεύσιμα, να εκδώσει μια συλλογή με τα καλύτερα απ᾿ αυτά.

Προσωπικά πιστεύω πως ένα ελληνικό φανζίν θα ήταν ο καλύτερος χώρος για τη δημοσίευση και την ανάπτυξη των Ελλήνων συγγραφέων.

Ακόμη, διαφωνώ με τον κ. Λάζο στην εκτίμησή του για την ανάπτυξη της εφ στη χώρα μας μετά το 1975. Υποστηρίζει πως η Ανδρομέδα απέτυχε επειδή δεν υπήρχε το κατάλληλο κοινό, καθώς επίσης και ότι τα Αινίγματα έφτιαξαν το χώρο όπου άνθησαν τα βιβλία της εφ, και όταν έκλεισαν, το 1981, «έπαψε να υπάρχει το ερέθισμα, έπαψε να υπάρχει και η ανταπόκριση. Παρουσιάστηκε μια πτώση στην κίνηση των βιβλίων, όσο και στη συγγραφή έργων από Έλληνες συγγραφείς». Δεν μπορώ να πιστέψω πως η Ανδρομέδα (1977) έβγαλε ένα μόνο τεύχος -ενώ το Nova έβγαλε τέσσερα (1978) και το Αναλόγιο εννέα (1976 - 78)- επειδή δεν υπήρχε το «κατάλληλο» κοινό και όχι λόγω του ξεπερασμένου περιεχομένου της (τα πιο πρόσφατα διηγήματα ήταν συγγραφέων της γενιάς του '50).

Η άνθηση της εϕ την εποχή εκείνη εκφράζεται κυρίως με τις εκδόσεις του Εξάντα και του Κάκτου. Το 1976 αρχίζει η έκδοση της πολύ σημαντικής και αξιόλογης Ανθολογίας εφ του Εξάντα και η σειρά των βιβλίων του Κάκτου, με έργα κυρίως του Άρθουρ Κλαρκ και του Ισαάκ Ασίμοφ.

Δυστυχώς, η σειρά του «Κάκτου» συνέβαλε και στη δυσφήμιση του είδους. Πραγματικά καλοί συγγραφείς ανακατεύτηκαν με άσημες μετριότητες και δυσφημήθηκαν με κακές μεταφράσεις (οι καλές δουλειές, όπως αυτή της Ροζίτας Σώκου, αποτελούν εξαιρέσεις) και πρόχειρες επιμέλειες. Για παράδειγμα, ο Πιανίστας του Βόνεγκατ φαίνεται πως δεν πέρασε καθόλου από τα χέρια διορθωτή. Η παράλληλη έκδοση ψευδοεπιστηµονικών και μεταφυσικών βιβλίων μπέρδεψε ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Έτσι, οι αναγνώστες σχημάτιζαν λανθασμένη εικόνα για την εφ, ενώ ο «Εξάντας» άρχιζε να εξαντλείται (ο πέμπτος τόμος της Θεµατικής ανθολογίας, ένατος συνολικά, ήταν και ο χειρότερος). Ήταν φυσικό λοιπόν να υπάρξει η αντίστοιχη αντίδραση από το αναγνωστικό κοινό και να σταματήσει η παραγωγή σημαντικών βιβλίων.

Ο «Κάκτος» συνέχισε με Κλαρκ και Ασίµοφ μόνο, ενώ ο «Εξάντας» έβγαλε έναν ακόμα τόμο της Ανθολογίας (Τα Παιδιά του 2000 μ.Χ.) όπου, προφανώς λόγω της αποχώρησης του Καλλιπολίτη, δεν αναφέρονται καν τα ονόματα των μεταφραστών, ενώ είναι ολοφάνερη η έλλειψη επιμέλειας των μεταφράσεων.

Όσο για την πρόσφατη έξαρση στο χώρο, δεν αμφισβητώ τους λόγους που αναφέρει ο κ. Λάζος. Παραλείπει όμως να αναφέρει την έκδοση του μυθιστορήματος του Νόρμαν Σπίνραντ Ο Τζακ Μπάρον και η αιωνιότητα το 1984 από την Ars Longa, που πιστεύω πως είναι ένα λαμπρό παράδειγμα του πραγματικού προσώπου της εφ, την προσπάθεια της Επόμενης Μέρας το 1985 - 86 και τα βιβλία που ακολούθησαν.

Τέλος, για το άρθρο της Δ. Παυλάκου, το μόνο που μπορώ να πω είναι πως μια αντιπαραβολή με το άρθρο για την εφ στο πρώτο τεύχος του Απαγορευμένου Πλανήτη (Μάρτιος - Απρίλιος 1987) δείχνει ξεκάθαρα πως οι συντομεύσεις και η διαφορετική διατύπωση κάποιων φράσεων, όταν συνδυάζονται με την άγνοια, παράγουν εκτρώματα. Δεν μπορώ να μην αναφέρω τη σύγχυση του μουσικού new wave με το «νέο κύμα» της εφ, που το μεταθέτει στις αρχές του 70, οπότε το μεν πρώτο δεν είχε υπάρξει ακόμη, το δε δεύτερο είχε ήδη μεταλλαχτεί σε κάτι το διαφορετικό.

Κι επιτέλους, αν θέλει κανείς να αποδώσει το cyberpunk (και όχι cybernopank) με την αγγλική του προφορά, θα το πει σάιμπερπανκ και όχι κύμπερπανκ. Βέβαια, υπάρχει πάντα και η λύση του «τεχνοπάνκ» ή του «μεταμοντέρνου»...

Ευχαριστώ για τη φιλοξενία

Δημήτρης Αρβανίτης

Διευθυντής Σύνταξης του Απαγορευμένου Πλανήτη

~~~

Στις ίδιες σελίδες δημοσιεύθηκαν οι απαντήσεις του Χ. Λάζου και της Δ. Παυλάκου.

~~~

Αγαπητό περιοδικό,

Θα θελα ν᾿ απαντήσω στην επιστολή του κ. Δ. Αρβανίτη, για το τμήμα εκείνο που με αφορά, φυσικά. Πιστεύω ότι το περιοδικό Απαγορευμένος Πλανήτης είναι πολύ καλό σαν εκδοτική απόπειρα και καλύπτει ένα μεγάλο κενό. Είναι άλλωστε το μοναδικό περιοδικό εφ που κυκλοφορεί στα ελληνικά και βέβαια εξακολουθώ να μην καταλαβαίνω γιατί δεν κάνει κάποιο άνοιγμα στους Έλληνες συγγραφείς. Δεν είναι απαραίτητο κάτι τέτοιο, φυσικά, αλλά θα ήταν μια ωραία απόπειρα, και οπωσδήποτε δεν εξυπηρετείται η ελληνική εφ με κάποιες ανθολογίες σε βιβλία που δεν έχουν περάσει τα διηγήματά τους μέσα από τις σελίδες κάποιου περιοδικού. Πάντως ετοιμάζεται μια παρόμοια ανθολογία από μένα για λογαριασμό κάποιου εκδότη με αφορμές τα όσα γράφτηκαν στο Διαβάζω.

Ένα ελληνικό περιοδικό φαντασίας, τρόμου και εφ θα ήταν ιδανική λύση, αλλά θέλει κάποια προσπάθεια. Νομίζω ότι η Ars Longa έχει την υποδομή για κάτι τέτοιο· ας το τολμήσει.

Για τα υπόλοιπα και τις εκτιμήσεις σχετικά με το πώς διαμορφώθηκε ένα κοινό εφ στη χώρα μας, οι προσωπικές απόψεις παραμένουν πάντα τέτοιες· αλλά εγώ μιλώ πάντα για την ελληνική εϕ παράλληλα με την ξενόγλωσση. Άλλωστε την μικρή και ασύμφορη κυκλοφορία της Ανδρομέδας κάπου την περιμέναμε, αφού είχε ήδη προηγηθεί ένα άλλο πείραμα: το τεύχος 25-27 των Αινιγμάτων του Σύμπαντος ήταν όλο αφιέρωμα στην εφ με έγχρωμο φωτογραφικό υλικό και θαυμάσια σκίτσα του Μάκη Πανώριου. Είχαμε δε κάνει την επιλογή των διηγημάτων προσπαθώντας να παρουσιάσουμε μια ποικιλία από όλες τις τάσεις της εφ. Έτσι είχαμε διήγημα του Ουέλς όσο και του Χενλάιν, αλλά η κυκλοφορία εκείνου του διπλού τεύχους ήταν χαμηλή. Άρα κάπως γνωρίζαμε ότι υπήρχε ένα κενό, μια αδυναμία, πιστεύαμε όμως ότι η εφ θα είχε καλύτερη τύχη αν είχε το δικό της ανεξάρτητο περιοδικό. Ως εκ τούτου δεν νομίζω ότι ήταν τα διηγήματα που έφταιγαν αλλά αυτό που έγραψα. Δεν υπήρχε ανάλογο αναγνωστικό κοινό.

Λόγου χάρη, αν για ένα βιβλίο εφ που πουλά 2.000 αντίτυπα, μπορούμε να πούμε ότι είναι μια καλή κυκλοφορία, ένα περιοδικό ειδικευμένο θα έπρεπε τουλάχιστον να πουλά 3.500-5.000 αντίτυπα μηνιαία. Η Ανδρομέδα πούλησε 1.800 στην αστική ζώνη και γύρω στα 1.400 στην περιφέρεια. Ήταν ένα πρόωρο εγχείρημα, όπως και εκείνα των άλλων περιοδικών που έκλεισαν. Άλλωστε το Nova είχε μόνο εφ, ενώ το Αναλόγιο είχε και επιστημονικά άρθρα.

Η σειρά των βιβλίων που έβγαλε ο «Εξάντας» με επιλογή του Βασίλη Καλλιπολίτη εξακολουθεί να είναι, κατά τη γνώμη μου, αξεπέραστη προσπάθεια για τα ελληνικά δεδομένα αφού ο Βασίλης έχει μεγάλη αγάπη για το είδος αυτό της λογοτεχνίας. Όταν όμως λέω ότι διαμορφώθηκε μια κατάσταση, εννοώ ότι κάποιο ή κάποια έντυπα, με συχνή κυκλοφορία διαμορφώνουν και δημιουργούν κάποιες προϋποθέσεις για την επικράτηση ενός είδους λογοτεχνίας. Με αυτή την έννοια εξακολουθώ να πιστεύω ότι τα περιοδικά μου -Αινίγματα του Σύμπαντος/Ανδρομέδα- πρώτα αυτά και κατόπιν τα άλλα, διαμόρφωσαν μια κατάσταση ή, αν θέλουμε, δημιούργησαν ερεθίσματα και προϋποθέσεις για μια καλύτερη αποδοχή της εφ σήμερα.

Χαίρομαι που το είδος σήμερα βρίσκεται σε νέα έξαρση γιατί το αγαπώ· το περιοδικό Επόμενη Μέρα ήταν μια γοητευτική και προωθημένη προσπάθεια, ο δε Απαγορευμένος Πλανήτης ουσιαστική προσφορά. Τώρα αναφορικά με το μυθιστόρημα του Νόρμαν Σπίνραντ, Ο Τζακ Μπάρον και η αιωνιότητα είναι βιβλίο σοκ πράγματι και εντελώς ανατρεπτικό.

Όμως εξακολουθώ να πιστεύω ότι χρειάζεται άνοιγμα στον ελληνικό συγγραφικό χώρο είτε μέσα από κάποιες σελίδες του Απαγορευμένου Πλανήτη είτε κάποιου άλλου περιοδικού.

Ευχαριστώ για τα καλά του λόγια τον κ. Δ. Αρβανίτη και τον πληροφορώ, μαζί και τους άλλους λάτρεις του είδους, ότι ετοιμάζω το βιβλίο σχετικά με την ιστορία της ελληνικής εφ που πιστεύω ότι θα συμβάλει αρκετά στην κατανόηση του είδους αυτού.

Ευχαριστώ για τη Φιλοξενία

Χρήστος Δ. Λάζος

~~~

Μια μικρή διευκρίνιση

Το κείμενο μου στο υπ’ αριθμ. 220 τεύχος του Διαβάζω έχει ως μοναδικό στόχο να υπερασπιστεί την επιστημονική φαντασία ως είδος έντεχνου γραπτού λόγου, παρότι αρκετοί τη θεωρούν παραφιλολογικό είδος.

Δεν γνώριζα ότι για να γράψω έπρεπε να κατέχω... πιστοποιητικά σπουδών. Η επιστημονική φαντασία δεν είναι κλάδος επιστήμης. Οι πηγές που παραθέτω στο τέλος του κειμένου (το οποίο περιεκόπη λόγω αναγκών, η σπουδαιότερη των οποίων ήταν η πληθώρα της ύλης) και οι αναγνώσεις μου, νομίζω, αρκούν. |

Σίγουρα υπάρχουν πιο πληροφορημένοι από μένα. Δεν υποδύομαι την... πανεπιστήμονα. Αν ο κ. Αρβανίτης αυτό το θεωρεί κακό, λυπάμαι, αλλά θα το επαναλάβω αν μου ζητήσουν να γράψω για τον Μίκυ Μάους, τον Λούκυ Λουκ και την Βαβέλ. Θα γράψω με το ίδιο πάθος που με ακολουθεί στα ' άρθρα και τις κριτικές που αφορούν επιστήμες στις οποίες τυχαίνει να είμαι διδάκτορας, δηλ, την κοινωνιολογία και την ψυχολογία.

Αυτά μόνο,

Δήμητρα Παυλάκου

Species of articles