Εισαγωγή στο Ηλεκτρικό πρόβατο

Submitted by nikosal on Tue, 04/02/2019 - 20:27

Το κείμενο του Δημήτρη Αρβανίτη που ακολουθεί, με τίτλο «δύο λόγια για τον συγγραφέα», ήταν το εισαγωγικό του μεταφραστή στην πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος Το Ηλεκτρικό Πρόβατο στα ελληνικά (Ars Longa, 1985). Με κάποιες μικρές διορθώσεις και αλλαγές περιλήφθηκε στην δεύτερη έκδοση της μετάφρασης του Αρβανίτη, από τον Κέδρο.

~~

Ο Φίλιπ Κέντρεντ Ντικ πέθανε στις 2 Μαρτίου 1982 μετά από μια ξαφνική καρδιακή προσβολή, σε ηλικία 54 ετών, έχοντας στο ενεργητικό του τριάντα χρόνια ιδιοφυούς συγγραφικής δραστηριότητας.

Είναι πολύ δύσκολο να περιγράψει κανείς αυτή τη μοναδική φυσιογνωμία, τον άνθρωπο που αμφισβητεί στα γραπτά του κάθε είδος εξουσίας, φτάνοντας ως την ύστατη μορφή της, την ίδια την πραγματικότητα. Το μοναδικό συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας που σταμάτησε έναν καυγά στην αυλή του με το βραβείο «Χιούγκο» (το βραβείο Hugo έχει το σχήμα ενός πυραύλου που στηρίζεται όρθιος πάνω στα πτερύγιά του). Ίσως ο ίδιος μπορεί να μας εξηγήσει καλύτερα πολλά πράγματα:

«Φοβάμαι την εξουσία, αλλά συγχρόνως αισθάνομαι δυσαρέσκεια απέναντί της και απέναντι στο φόβο μου -έτσι επαναστατώ. Επαναστάτησα στο Μπέρκλεϊ και με έδιωξαν, μου είπαν να μην ξαναγυρίσω. Μια μέρα έφυγα από τη δουλειά μου στο δισκοπωλείο και δεν ξαναγύρισα. Αργότερα ήμουν αντίθετος στον πόλεμο του Βιετνάμ και μου έκαναν το σπίτι γυαλιά-καρφιά. Ό,τι κάνω προέρχεται από την κακή μου συμπεριφορά. Ακόμα και με τους εκδότες μου.

Όμως, η επιστημονική φαντασία είναι μια επαναστατική μορφή τέχνης και χρειάζεται συγγραφείς και αναγνώστες και κακές συμπεριφορές· χρειάζεται ερωτήσεις του είδους «Γιατί;» ή «Πώς;» ή «Ποιος το 'πε;» Αυτό εξιδανικεύεται στα βιβλία μου σε θέματα του είδους «Είναι πραγματικό το Σύμπαν;» ή «Είμαστε στ' αλήθεια άνθρωποι, ή είμαστε απλές μηχανές αντανακλαστικών;» Έχω πολύ θυμό μέσα μου. Πάντα είχα. Την περασμένη βδομάδα ο γιατρός μου μου είπε πως η πίεσή μου ανέβηκε πάλι, φαίνεται πως έχω μια καρδιακή επιπλοκή. Θύμωσα. Ο θάνατος με νευριάζει. Όσα υποφέρουν οι άνθρωποι και τα ζώα με νευριάζουν· κάθε φορά που πεθαίνει μια γάτα μου βρίζω το Θεό και το εννοώ· είμαι έξαλλος μαζί του. Θα ήθελα να τον φέρω εδώ και να τον ανακρίνω, να του πω πως πιστεύω ότι ο κόσμος έχει τα χάλια του, πως ο άνθρωπος δεν έπεσε γιατί αμάρτησε, αλλά γιατί τον έσπρωξαν -και μετά του πούλησαν το ψέμα πως είναι βασικά αμαρτωλός, πράγμα που ξέρω πως δεν είναι αλήθεια.

Γνώρισα πολλούς ανθρώπους (έκλεισα τα πενήντα και είμαι θυμωμένος γι’ αυτό· έχω ζήσει πολύ καιρό) και οι περισσότεροι ήταν καλοί άνθρωποι. Οι ήρωες των μυθιστορημάτων μου είναι βασισμένοι σ᾿ αυτούς τους ανθρώπους. Κάθε φορά που κάποιος απ᾿ αυτούς πεθαίνει, θυµώνω -θυμώνω πάρα πολύ. «Πήρες τη γάτα μου», θέλω να πω στον Θεό, «και μετά πήρες και την κοπέλα μου. Τι κάνεις; Άκουσέ με! Είναι λάθος αυτό που κάνεις».

Δεν είμαι ήρεμος. Μεγάλωσα στο Μπέρκλεϊ κι από κει κληρονόμησα την κοινωνική συνείδηση που απλώθηκε σε αυτή τη χώρα στη δεκαετία του 60 και ξεφορτώθηκε τον Νίξον και τέλειωσε τον πόλεμο στο Βιετνάμ, και πολλά άλλα πράγματα, όπως το κίνημα για τα δικαιώματα του πολίτη. Όλοι στο Μπέρκλεϊ θυμώνουν με το παραμικρό. Κάποτε θύμωνα με τους πράκτορες του ΕΒΙ που µε επισκέπτονταν κάθε βδομάδα (ο κύριος Τζορτζ Σμιθ και ο κύριος Τζορτζ Σκραγκς του Τμήματος Διώξεως Κομμουνιστών), και θύμωνα και με τους φίλους µου που ήταν µέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος· με πέταξαν έξω από το μοναδικό συνέδριο του ΚΚ - ΗΠΑ που παρακολούθησα γιατί σηκώθηκα και σθεναρά (δηλ. θυμωμένα) διαφώνησα με όσα έλεγαν.

Αυτά συνέβαιναν στην αρχή της δεκαετίας του 50, και τώρα βρισκόμαστε στο τέλος της δεκαετίας του ᾿70 και είμαι ακόμα θυμωμένος. Τώρα είμαι έξω φρενών γιατί η καλύτερη φίλη μου, μια κοπέλα που λέγεται Ντόρις και είναι 24 χρονών, έχει καρκίνο. Αγαπάω μια κοπέλα που μπορεί να πεθάνει κάθε στιγμή, και η οργή απέναντι στον θεό και τον κόσμο φουντώνει μέσα μου, ανεβάζοντας την πίεσή μου και το σφυγμό μου. Κι έτσι γράφω. Θέλω να γράψω για ανθρώπους που αγαπώ, και να τους βάλω σ’ έναν φανταστικό κόσμο του μυαλού μου, όχι στον κόσμο που έχουμε στην πραγματικότητα, γιατί ο κόσμος που έχουμε στην πραγματικότητα δεν συμφωνεί με τα πρότυπά μου. Ωραία, θα έπρεπε να αναθεωρήσω τα πρότυπά μου. Θα πρέπει να υποχωρήσω μπροστά στην πραγματικότητα. Ποτέ δεν υποχώρησα μπροστά στην πραγματικότητα. Αυτό είναι η επιστημονική φαντασία. Αν θέλετε να υποχωρήσετε μπροστά στην πραγματικότητα, διαβάστε Φίλιπ Ροθ· διαβάστε τους κατεστημένους συγγραφείς των μπεστ-σέλερς. Αλλά διαβάζετε επιστημονική φαντασία κι εγώ την γράφω για σας. Θέλω να σας δείξω, στα γραπτά μου, τι αγαπάω (τους φίλους μου) και τι μισώ άγρια (αυτό που τους συμβαίνει)».

Ο θυμός, λοιπόν, είναι η πηγή αυτών των μυθιστορημάτων που είναι κάτι παραπάνω από μέσα διασκέδασης, που έχουν κάτι παραπάνω από απλή εφευρετικότητα: είναι αποκαλυπτικά με μια μυστικιστική σχεδόν έννοια. Αυτό δεν φτάνει όμως. Χρειάζεται μια δόση ιδιοφυΐας ή τρέλας για να δει κανείς αυτό που οι άλλοι δεν βλέπουν, κι ένα συγγραφικό ταλέντο για να παρουσιάσει αυτό το όραμα στο χαρτί. Ο Φίλιπ Ντικ έχει αυτό το ταλέντο, καθώς και μια δόση ιδιοφυΐας, ή τρέλας, ή και τα δυο. Ακόμα και στα πιο επιπόλαια γραμμένα βιβλία του θίγει βασικά θέματα αντίληψης, φιλοσοφίας και θρησκείας, ενώ τα τελευταία του μυθιστορήματα αποκαλύπτουν μια σπάνια διορατικότητα και μια θαυμαστή δυνατότητα εμβάθυνσης. Ο Ντικ δείχνει απέραντη συμπάθεια για τους χαρακτήρες του. Οι καταστάσεις στις οποίες βρίσκονται μπορεί να ανήκουν στο χώρο της επιστημονικής φαντασίας, αλλά τα προβλήματά τους είναι αληθινά, και ο συγγραφέας εξερευνά μέσα απ' αυτά βασικά ερωτήματα της ζωής που μας αφορούν όλους.

Όμως το τραγικό δεν του φτάνει, δεν τον ικανοποιεί. Συγχρόνως, κοροϊδεύει τον εαυτό του και τον κόσμο του μ' ένα παράλογο χιούμορ.

«Η κατάστασή μας, η ανθρώπινη κατάσταση, σε τελική ανάλυση δεν είναι ούτε λυπηρή ούτε μνημειώδης, αλλά αστεία. Πώς αλλιώς να την πεις; οι πιο σοφοί άνθρωποι είναι οι κλόουν, σαν τον Χάρπο Μαρξ, που δεν μιλούν. Κάτι που θα ήθελα πάρα πολύ θα ήταν να βάλω τον θεό να ακούσει όλα όσα δεν έλεγε ο Χάρπο και να καταλάβει γιατί δεν μιλούσε. Προσέξτε, ο Χάρπο μπορούσε να μιλήσει. Απλώς δεν ήθελε. Ίσως δεν υπήρχε τίποτα να πει, όλα έχουν ειπωθεί. Ή ίσως, αν μιλούσε, να έδειχνε κάτι πολύ τρομερό, κάτι που δεν θα έπρεπε να ξέρουμε. Δεν ξέρω. Ίσως εσείς να μπορείτε να μου πείτε».

Τα περισσότερα μυθιστορήματα του Ντικ είναι διαποτισμένα με την αίσθηση πως δεν είναι δυνατόν να υπάρχει μια μοναδική, αντικειμενική πραγματικότητα. Τα πάντα είναι θέμα αντίληψης. Το έδαφος δεν είναι σταθερό κάτω από τα πόδια μας. Ο πρωταγωνιστής μπορεί να ανακαλύψει πως ζει το όνειρο κάποιου άλλου, ή παίρνοντας κάποιο ψυχοφάρμακο μπορεί να περάσει σ' ένα τελείως διαφορετικό σύμπαν. Στο διήγημά του «Η πίστη των πατέρων μας» ο ήρωας βλέπει τα πράγματα όπως πραγματικά είναι σταματώντας να παίρνει την υποχρεωτική, καθημερινή δόση παραισθησιογόνων. Η πραγματικότητα δεν είναι αυτό που δείχνει. Οι νόμοι του σύμπαντος μπορεί να αλλάξουν ξαφνικά (από τον θεό, ή όποιον άλλον παίζει αυτόν το ρόλο) και η αλήθεια δεν είναι μοναδική.

«Ο συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας δεν βλέπει απλές πιθανότητες, βλέπει τρελές πιθανότητες. Δεν είναι το «Αν γινόταν-». Είναι το «Θεέ μου! Αν γινόταν-». Φρενιασμένα, υστερικά. Οι Αρειανοί έρχονται, πάντα. Ο μόνος ψύχραιμος είναι ο μίστερ Σποκ. Γι' αυτό και μας φαίνεται σαν θεός· καθησυχάζει τη φυσιολογική μας υστερία. Εξισορροπεί την τάση των ανθρώπων που γράφουν επιστημονική φαντασία να φαντάζονται το αδύνατο.

  Κερκ (αναστατωμένος): Σποκ, το Εντερπράιζ θα ανατιναχτεί!

  Σποκ (ήρεμα): Όχι, κάπτεν· απλώς κάηκε μια ασφάλεια.

Ο Σποκ έχει πάντα δίκιο, ακόμα κι όταν κάνει λάθος. Είναι ο τόνος της φωνής του, η υπερφυσική λογική· δεν είναι ένας άνθρωπος σαν και μας: είναι ένας θεός. Ο θεός μιλάει μ' αυτόν τον τρόπο· όλοι μας το καταλαβαίνουμε αυτό ενστικτωδώς. Γι’ αυτό έβαλαν τον Λέοναρντ Νιμόι να αφηγείται ψευδο-επιστημονικά τηλεοπτικά προγράμματα. Ο Νιμόι μπορεί να κάνει οτιδήποτε να φαίνεται λογικό. Μπορεί να ψάχνουμε ένα κουμπί σ' ένα νεκροταφείο ελεφάντων, αλλά ο Νιμόι θα καθησυχάσει τις αμφιβολίες μας και τους φόβους μας. Θα ήθελα να τον έχω ψυχαναλυτή· θα έμπαινα στο γραφείο του αναστατωμένος, γεμάτος με τους συνηθισμένους μου υστερικούς φόβους, και κείνος θα τους εξαφάνιζε.

  Φιλ (υστερικά): Λέοναρντ, ο ουρανός πέφτει στα κεφάλια μας!

  Νιμόι (ήρεμα): Όχι, Φιλ· απλώς κάηκε μια ασφάλεια. Κ

Και θα 'νιωθα καλά και θα έπεφτε η πίεσή μου και θα μπορούσα να συνεχίσω το μυθιστόρημα που έχω καθυστερήσει τρία χρόνια τώρα».

Αυτές οι τρελές ιδέες και το παραισθητικό του γράψιμο, έκαναν τον Ντικ να θεωρείται «ψυχεδελικός», ή «παραισθητικός» συγγραφέας. H ανησυχία του, που φτάνει στα όρια της μονομανίας, για τις δυνάμεις πολιτικής καταπίεσης είχαν σαν αποτέλεσμα να θεωρηθεί «παρανοϊκός». Και πρόσφατα, όταν ανέφερε κάποια υπερβατική οντότητα που εισέβαλε στη ζωή του, τον χαρακτήρισαν «διανοητικά ασταθή».

Στην πραγματικότητα, ο Ντικ δεν είναι καθόλου ο τύπος του «ψωνισμένου» με την παραψυχολογία, τη θεολογία ή οτιδήποτε, δεν έχει να παραδώσει κάποιο μήνυμα ή συνταγή για τη σωτηρία των ανθρώπων. Παραδέχεται πως έχει μια τάση να δραματοποιεί τη ζωή, αλλά είναι βασικά ένας λογικός άνθρωπος που εξετάζει προσεκτικά το κάθε τι με μια επίμονη λογική. Είχε μια πραγματική εμπειρία, άσχετα αν αυτή ήταν «αντικειμενική» ή καθαρά ψυχολογική. Κι αυτή η εμπειρία του ενέπνευσε ένα όραμα για το σύμπαν κι ένα παράξενο, μοναδικό βιβλίο, το Valis. Να τον πεις (διανοητικά ασταθή» είναι άδικο· το σημαντικό είναι η έμπνευση, κι όχι η πηγή της. Υπήρξαν άνθρωποι πολύ πιο διαταραγμένοι ψυχικά που έκαναν μεγάλη τέχνη, Τέχνη που αναγνωρίζεται από εκατομμύρια «φυσιολογικούς» ανθρώπους.

Το μυθιστόρημά του Do Androids Dream of Electric Sheep? που κυκλοφόρησε το 1968, κατέχει μια σημαντική θέση στο συνολικό του έργο. Έχουμε πάλι έναν κόσμο σχεδόν ερημωμένο, ένα περιβάλλον κάθε άλλο παρά φιλικό, όπου οι δυνάμεις της εντροπίας είναι ισχυρές. Έχουμε και έναν νέο μεσσία. Μια θρησκεία που είναι απειλή για κάθε πολιτικό σύστημα και άρα είναι και η ίδια ένα άλλο πολιτικό σύστημα. Στην ιστορία, δεν είναι ξεκάθαρο αν ο Μέρσερ είναι όντως ένας εισβολέας από κάποιον άλλο κόσμο. Όμως, όπως λέει κι ο ίδιος ο συγγραφέας, πρέπει να είναι, όπως είναι και όλοι οι θρησκευτικοί αρχηγοί... αλλά όχι από κάποιον άλλον πλανήτη. Και πάλι έχουμε την αντίθεση του τεχνητού και του αυθεντικού ανθρώπου. Το κλειδί για τον διαχωρισμό τους είναι η αγάπη, ή caritas, ή, όπως εμφανίζεται στο έργο του Ντικ ως το '76, η empathy, εμπάθεια με την κυριολεκτική σημασία της λέξης, η ικανότητα της ταύτισης με τον άλλον έτσι που να μοιράζεσαι τις ιδέες του και τα συναισθήματά του, συμπάθεια.

Σ' αυτό το μυθιστόρημα βασίστηκε και το σενάριο του Ντέιβιντ Πιπλς για την ταινία Blade Runner, που σκηνοθέτησε ο Ρίντλεϊ Σκοτ (Alien). Στην ταινία, που δυστυχώς έχει μόνο μια επιφανειακή σχέση με το πρωτότυπο, πρωταγωνιστούσε ο Χάρισον Φορντ (στο ρόλο του Ρικ Ντέκαρντ).

Ο Ντικ, σαν μια τραγική φυσιογνωμία, ακολούθησε μια μοίρα παρόμοια μ’ αυτήν των ηρώων του. Για χρόνια παραγνωρισμένος από το κοινό του, κατάφερε τελευταία να πετύχει μια σχετικά άνετη ζωή και την αναγνώριση, τη συμπάθεια που δείχνει ο ίδιος για τους ήρωές του... και πέθανε. Είναι τόσο τραγικό, που καταντά αστείο. Και όπως κατάφερνε πάντα να ανακαλύπτει το χιούμορ και στις πιο απελπιστικές καταστάσεις, είμαι σίγουρος πως ακόμα γελάει.

Βιβλιογραφία Φίλιπ Κ. Ντικ

Α handful of darkness (συλλογή, 1955)

Solar lottery (ή World of change, 1955)

The man who japed (1956)

The world Jonas made (1956)

The variable man and other stories (συλλογή, 1957)

The eye in the sky (1957)

The cosmic puppets (ή Α glass of darkness, 1957)

Time out of joint (1959)

Vulcan's hammer (1960)

Dr. Futurity (Ταξίδι Μέσα στο Χώρο και τον Χρόνο, 1960)

The man in the high castle (Ο Άνθρωπος στο Ψηλό Κάστρο, 1962)

The game players of Titan (1963)

Martian time-slip (1964)

Clans of the alphane mοοn (1964)

The simulacra (1964)

The penultimate truth (1964)

The three stigmata Palmer Eldritch (1964)

Dr. Bloodmoney; or How we got along after the bomb (1965)

The crack in space (1966)

The unteleported man (1966. Μόνο το μισό έχει δημοσιευτεί. Το άλλο μισό παραμένει σε χειρόγραφο)

Now wait for last year (1966)

The zap gun (ή Project plowshare, 1967)

Counter-Clock world (1967)

The ganymede takeover (1967, με τον Ray Nelson)

Do androids dream of electric sheep? (1968)

The preserving machine (συλλογή, 1969)

Ubik (Ούμπικ, 1969)

Calactic pot-healer (1969)

Α maze of death (1970)

Our friends from Frolix-8 (1970)

We can build you (ή Α. Lincoln-Simulacrum, 1972)

The book of Philip K. Dick (ή The turning weel and other stories, συλλογή 1973)

Flow my tears, the policeman said (1974)

Confessions of a crap artist (1975)

Deus irae (1976, με τον Roger Zelazny)

The best of Philip K. Dick (συλλογή, 1977)

Α scanner darkly (1977)

The golden man (συλλογή, 1980)

Valis (1981)

The divine invasion (1982)

The transmigration of Timothy Archer (1983)

Lies, Inc. (1984)

The man whose teeth were all exactly alike (1984)

Species of articles