Ελληνικό φανταστικό, εφ και εκσυγχρονιστική φαντασίωση

Submitted by nikosal on Fri, 08/30/2019 - 13:09

Το 2010 κυκλοφόρησε στις εκδόσεις Πέρασμα το βιβλίο Η Ελλάδα στη δεκαετία του '80 - Κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό σε επιμέλεια Βασίλη Βαμβακά και Παναγή Παναγιωτόπουλου (σελ 727, ISBN 978-960-98310-8-6, τιμή € 50,72.) Σε αυτό ο Σπύρος Βρετός έγραψε το λήμμα «Ελληνικό φανταστικό, εφ και εκσυγχρονιστική φαντασίωση».
~~~

Σε ό,τι αφορά το χώρο του φανταστικού και της επιστημονικής φαντασίας (στο εξής εφ) στην Ελλάδα, η δεκαετία του 1980 άρχισε το 1976-77 όταν, δύο χρόνια μετά τη μεταπολίτευση, το φανταστικό επανήλθε στο προσκήνιο.

Είχε προηγηθεί μια πρώτη περίοδος ακμής μετά τον πόλεμο και ως τις αρχές της δεκαετίας του 1960, η οποία είχε ανακοπεί από τη χούντα: η έμφαση ήταν τότε στα λαϊκά περιοδικά (pulps), είτε εγχώρια παραλογοτεχνικά είτε μεταφρασμένα αμερικανικά κόμικς. Η περίοδος μετά την επάνοδο του κοινοβουλευτισμού συγκροτήθηκε γύρω από έναν εντελώς διαφορετικό πυρήνα κειμένων και αναφορών και, ως εκ τούτου, δομήθηκε πάνω σε διαφορετικά επιχειρήματα. Το ενδιαφέρον εκδοτών και αναγνωστών εστιάστηκε στη λογοτεχνική μάλλον διάσταση του είδους (σε αντίθεση με το παρελθόν, όταν κυριαρχούσε η «διάθεση φυγής»), ενώ σημαντικό ρόλο έπαιξαν τόσο η εκλαϊκευμένη επιστήμη όσο και τα ευρωπαϊκά -κυρίως γαλλικά- κόμικς που χαρακτηρίζονταν από μεγαλύτερη πολυπλοκότητα και περισσότερο έντεχνη προσέγγιση σε σχέση με τα αμερικανικά.

Στο μέτρο αυτό, ο χώρος του φανταστικού ακολούθησε (αν δεν προανήγγειλε εν μέρει) το πρόταγμα εξευρωπαϊσμού και εκσυγχρονισμού που θα αποτελούσε κυρίαρχο διακύβευμα της μεταπολίτευσης. Νωρίτερα είχαν κυκλοφορήσει μια σειρά έντυπα που έθεσαν τις βάσεις για την «έκρηξη» της δεκαετίας του 1980: το 1976 το Αναλόγιο, περιοδικό εφ και εκλαϊκευμένης επιστήμης, το 1977 το Περισκόπιο της Επιστήμης και το μοναδικό τεύχος του περιοδικού εφ Ανδρομέδα, και το 1978 το περιοδικό εφ Nova και το περιοδικό κόμικς Κολούμπρα.

Αιχμή του δόρατος υπήρξαν τα περιοδικά κόμικς Σκαθάρι (1980), Μαμούθ (1980-1982), Βαβέλ (1981-) και Παραπέντε (1985-1996) τα οποία αποτέλεσαν τον ιμάντα μεταφοράς στην Ελλάδα μιας νέας ευρωπαϊκής αντίληψης για την εφ. Συνέπεια ήταν η εμφάνιση μιας πρώτης γενιάς αυτόχθονων καλλιτεχνών που ασχολήθηκαν με το κόμικ εφ και φαντασίας: πιο γνωστοί ανάμεσά τους οι Αρκάς/Αντώνης Ευδαίμων (Η ζωή μετά, 1987), Δημήτρης Βιτάλης (Νόβα, 1988), Γιάννης Καλαϊτζής (Το μαύρο είδωλο της Αφροδίτης, 1990).

Η συνάντηση κόμικς και εφ βρήκε μια από τις καλύτερες εκφράσεις της στο περιοδικό Επόμενη Μέρα (1985-1986). Ο ίδιος εκδοτικός οίκος στη συνέχεια έβγαλε το περιοδικό εφ Απαγορευμένος Πλανήτης (1987-1990. Ακολούθως επανεκδόθηκε στα τέλη της επόμενης δεκαετίας), που έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη λογοτεχνική διάσταση της εφ -παρότι κατά την πρώτη του περίοδο εστίασε αποκλειστικά στη μεταφρασμένη αγγλόφωνη παραγωγή.

Ο χώρος της λογοτεχνίας αντιμετώπισε, και στην Ελλάδα, με καχυποψία την εφ και το φανταστικό. Τα λογοτεχνικά περιοδικά, πέρα από κάποια αφιερώματα σε συγγραφείς όπως ο Μπόρχες, τους οποίους δεν εγγράφουν στο φανταστικό, αγνοούν το είδος. Εξαίρεση αποτελεί το Διαβάζω το οποίο, μετά το πρώτο αφιέρωμα στην εφ το 1979, κυκλοφόρησε 15 τεύχη κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 με αφιερώματα όπως Μπόρχες, Λουκιανός, Ιούλιος Βερν, Έντγκαρ Άλαν Πόε, Κόμικς, Επιστημονική φαντασία και Τζορτζ Όργουελ που αφορούσαν άμεσα ή έμμεσα το φανταστικό. (Η φιλοξενία του περιοδικού στο είδος συνεχίζεται μέχρι και σήμερα).

Η παραγωγή βιβλίων κατά την εξεταζόμενη περίοδο ήταν ικανοποιητική, τουλάχιστον ποσοτικά: έχει καταγραφεί η έκδοση 68 βιβλίων Ελλήνων συγγραφέων και 170 μεταφρασμένων μυθιστορημάτων καθώς και η δημοσίευση 250 μεταφρασμένων διηγημάτων σε περιοδικά και 21 ανθολογίες που εκδόθηκαν μεταξύ 1980 και 1989. Ένα μεγάλο ποσοστό έργων Ελλήνων συγγραφέων, με προεξάρχουσα την Κίρα Σίνου, απευθυνόταν σε παιδιά και εφήβους, γεγονός το οποίο στη συνέχεια θα ενίσχυε ένα φαινόμενο που είχε αρχίσει ήδη να διαπιστώνεται στα τέλη της δεκαετίας του 1980: τη διαδικασία (αργής) νομιμοποίησης της ενασχόλησης με την εφ.

Οι γενιές που είχαν μεγαλώσει, τις δεκαετίες του 1950 και 1960, με την εφ και τα κόμικς είχαν αρχίσει να καταλαμβάνουν σημαντικές θέσεις στο εκδοτικό και, με σημαντικά μεγαλύτερη βραδύτητα, στον ακαδημαϊκό χώρο. Αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας υπήρξε η σταδιακή μετάπτωση στη στάση έναντι της εφ: από «[παρα]λογοτεχνία της φυγής» και είδος «λαϊκής ψυχαγωγίας» άρχισε να αντιμετωπίζεται ως έκφραση κριτικής θεώρησης της επίδρασης της επιστήμης και της τεχνολογίας στη σύγχρονη κοινωνία.

Βέβαια, η έλλειψη εγχώρια παραγόμενης τεχνολογίας και επιστημονικής σκέψης περιορίζουν την έκταση αυτής της επίδρασης: κατά παράδοση, η Ελλάδα εκτίθεται από «δεύτερο χέρι» σε πληροφορίες (συνήθως αποσπασματικές), προβληματισμούς (αποσυνδεδεμένους συχνά από τα ερεθίσματα) και διαδικασίες (οι οποίες σχεδόν πάντα εισάγονται με διάθεση μιμητική). Μία από τις συνέπειες ήταν (και εν μέρει παραμένει) η φιλοσοφίζουσα προσέγγιση και πεσιμιστική αντίληψη της εφ, ιδιότητες που χαρακτηρίζουν και το έργο του Διαμαντή Φλωράκη, του συγγραφέα ο οποίος κυριαρχεί κατά τη δεκαετία του 1980 με έξι μυθιστορήματα (Θέα από χτισμένα παράθυρα, 1981, Στα ίχνη του ανύπαρκτου, 1986, Η νοσταλγία του τίποτα, 1987, Ο Καιάδας, 1987, Η έσχατη αναρχία, 1988, Ο Εχθρός, 1989). Άλλοι συγγραφείς της περιόδου είναι ο Γιώργος Μαρζέλος (Για να μη σταματήσει ο χρόνος, 1982, 99 SEX-ER, 1985), ο Διονύσης Καλαμβρέζος (Η μηχανή σταμάτησε, 1984, Ένα περιστατικό στα χρόνια της Δυαρχίας, 1987), ο Πάνος Φιλιππακόπουλος (Καθρέφτες του Σύμπαντος, 1985), ο Παύλος Λάμπρος (Έρωτας στη Σελήνη, 1986) και ο Στυλιανός Μωϋσείδης (Τάλως, ο τρόμος που ήρθε από το χθες, 1986).

Το σημαντικότερο ίσως εκδοτικό γεγονός υπήρξε η κυκλοφορία της ανθολογίας Το ελληνικό φανταστικό διήγημα, 1987, την οποία επιμελήθηκε ο Μάκης Πανώριος. Ο τόμος αυτός αποτέλεσε σημείο καμπής για τη μελέτη του είδους και σημείο εκκίνησης για την οριοθέτησή του -και εξελίχθηκε σε πρώτο μέρος ενός πεντάτομου έργου το οποίο ολοκληρώθηκε το 2004. Η αυξανόμενη αυτοπεποίθηση της κοινότητας εφ γίνεται εμφανής και στο πεδίο της καταλογογράφησης του είδους, όπου γίνονται σημαντικά βήματα από τον Δημήτρη Χανό, που άρχισε να εκδίδει το 1987 την οκτάτομη σειρά Η λαϊκή λογοτεχνία, και τον Κυριάκο Κάσση, ο οποίος κυκλοφόρησε το 1983 και το 1985 τα μελετήματα Το ελληνικό λαϊκό μυθιστόρημα 1840-1940 και Παραλογοτεχνία στην Ελλάδα 1830-1980. Εκδίδονται επίσης η ανθολογία πρώιμων κειμένων φαντασίας με τον ευφάνταστο ειρωνικό τίτλο Μια άβενιου ιπποποτάμ ντε λα Γκρέτσια (1984) του Νίκου Πλατή και ο τόμος Χάρτινοι Θρύλοι (1986) του Άρη Μαλανδράκη.

Η ενασχόληση με την ελληνικότητα αντικατοπτρίζει γενικότερες θεωρητικές αναζητήσεις της περιόδου. Ο χώρος των φανζίν εφ χαρακτηριζόταν από το γνωστό σε όλο το φάσμα του «ερασιτεχνικού τύπου» φαινόμενο της εμφάνισης, ακατάστατης έκδοσης ή/και σύντομης διακοπής κυκλοφορίας εντύπων: τα Quark, Metropolis (1985) και Εσωτερικό Διάστημα (1989) έβγαλαν από ένα τεύχος, το Ηλεκτρικό Μαχαίρι (1988-1992) πέντε, Το Κτήνος (1985-1990), λογοτεχνικό που φιλοξένησε πολλά κείμενα του (και για τον) Τζέιμς Μπάλαρντ, δώδεκα.

Η εξοικείωση του ευρύτερου κοινού, όμως, πέρα από τους φανατικούς οπαδούς/fans, με την εφ επιχειρήθηκε μέσα από τον κινηματογράφο: ήδη από το 1978 είχε ιδρυθεί η πρώτη λέσχη εφ στην Ελλάδα, η Κινηματογραφική λέσχη φαντασίας και επιστημονικής φαντασίας η οποία διοργάνωσε επί δύο περίπου σεζόν προβολές ταινιών εφ, φάνταζυ και τρόμου, στους κινηματογράφους Αλκυονίδα και, αργότερα, Άμλετ. Στη συνέχεια τη σκυτάλη παίρνουν οι μεταμεσονύκτιες ή και ολονύκτιες προβολές ταινιών εφ και τρόμου -θρυλικές έχουν μείνει οι βραδιές στους κινηματογράφους Ελυζέ και Αλφαβίλ- οι οποίες διοργανώνονται από fans. Από τις προβολές αυτές προέκυψαν περιοδικά όπως το Cine7 και φανζίν όπως το Cine Φανταστικό (1983, δύο τεύχη).

Το 1985 θεσπίστηκε, στη μνήμη του κινηματογραφιστή και εκδότη του Cine Φανταστικό, το βραβείο «Βαγγέλης Κοτρώνης» το οποίο απονέμονταν στο πλαίσιο του Φεστιβάλ ταινιών μικρού μήκους της Δράμας σε ελληνικές ταινίες φαντασίας μικρού μήκους (Από το 1995 και εντεύθεν η απονομή αυτονομήθηκε από το φεστιβάλ Δράμας).

Στο τέλος της δεκαετίας διοργανώθηκαν στη Θεσσαλονίκη από το περιοδικό Εξώστης τα πρώτα δύο εξειδικευμένα κινηματογραφικά φεστιβάλ στον κινηματογράφο Μακεδονικόν: το Αφιέρωμα ελληνικός φανταστικός κινηματογράφος το 1989 και (σε συνεργασία με το φανζίν Fix Karre και το Ινστιτούτο Goethe) το Eurofantastico Film Festival το 1990.

Μέσα από αυτές τις εκδηλώσεις -και άλλες, όπως η έκθεση κόμικς του Μαμούθ το 1981 και η πρώτη πανελλήνια έκθεση κόμικς το 1987- δρομολογήθηκαν η συμμετοχικότητα και η τάση προς συλλογικότητα που θα χαρακτήριζαν τις επόμενες δεκαετίες, από την ίδρυση κλειστών ομάδων και λεσχών μέχρι τη δημιουργία online κοινοτήτων και forums.

Η ελληνική κινηματογραφική παραγωγή κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 δεν ήταν, εξάλλου, αμελητέα: γυρίστηκαν περίπου 40 ταινίες που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν φαντασίας. Αξίζει να αναφερθούν: Υπόγεια διαδρομή του Απόστολου Δοξιάδη, 1983, Νύχτα με τη Σιλένα του Δημήτρη Παναγιωτάτου, 1986 , Πρωινή περίπολος του Νίκου Νικολαΐδη, 1987, Η γυναίκα που έβλεπε όνειρα του Νίκου Παναγιωτόπουλου, 1988, Μ’ αγαπάς; του Γιώργου Πανουσόπουλου, 1988, Στη σκιά του φόβου του Γιώργου Καρυπίδη, 1988, Σημάδια της Νύχτας του Πάνου Κοκκινόπουλου, 1989, και Βιοτεχνία ονείρων του Τάσου Μπουλμέτη, 1990.

Ο θεματικός διχασμός εδώ είναι εμφανής: κάποιες είναι δυστοπίες με έντονη πολιτική χροιά ενώ άλλες ασχολούνται με τα αδιέξοδα των προσωπικών σχέσεων. Στην τηλεόραση, την τιμητική τους την εποχή εκείνη είχαν μυθιστορήματα Ελλήνων συγγραφέων, μερικά από τα οποία εντάσσονται με την ευρύτερη έννοια στο φανταστικό, όπως Η τελευταία νύχτα της Γης (ΥΕΝΕΔ, 1980) του Πέτρου Χάρη και Ο Ζητιάνος (ΥΕΝΕΔ, 1982) του Αντώνη Καρκαβίτσα.

Εμπνεόμενος από ξένες παραγωγές που προβλήθηκαν τότε στην ελληνική τηλεόραση, όπως η σειρά Ιστορίες μυστηρίου του Μπράντμπερι (1985-1992) που είχε «αγγίξει» κοινό ευρύτερο από τον στενό κύκλο των οπαδών του φανταστικού, ο Δημήτρης Παναγιωτάτος γύρισε δύο σειρές αυτοτελών επεισοδίων, με σενάρια βασισμένα σε διηγήματα Ελλήνων συγγραφέων: Παράξενα ελληνικά διηγήματα (ΕΡΤ, 1981, 3 επεισόδια) και Ιστορίες μυστηρίου και φαντασίας (ΕΤ2, 1989, 6 επεισόδια).

Ήδη από τη δεκαετία του 1980, όμως, το φανταστικό έμελλε να γνωρίσει τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς μια διχοστασία η οποία οδήγησε σε απροσδόκητα αποτελέσματα. Αφενός οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές εγκαταστάθηκαν στον πυρήνα της καθημερινής ζωής, στο γραφείο, στην ψυχαγωγία, στο σπίτι και αποτέλεσαν, μεταξύ άλλων, γέφυρα και προς την εφ (η επίδραση της πρωτοποριακής ταινίας Tron, 1982, παραγωγής της Disney, υπήρξε καταλυτική). Στην Ελλάδα, εκδιδόταν καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου το περιοδικό Pixel το οποίο ασχολούνταν κυρίως με τα παιχνίδια αλλά δημοσίευε και διηγήματα εφ. Αφετέρου, άρχισε να παρατηρείται σταδιακή απομάκρυνση από την εφ και παράλληλη αύξηση της δημοτικότητας της φάνταζι.

Η μετάπτωση αυτή βρήκε την έκφρασή της, αλλά και ενισχύθηκε, από την άνθηση του φαινομένου του gaming – αρχής γενομένης από το θρυλικό παιχνίδι Dungeons & Dragons (που πρωτοκυκλοφόρησε το 1974 αλλά έφθασε στην Ελλάδα με καθυστέρηση).

Με την αυγή της δεκαετίας του 1990, η αύξηση του ενδιαφέροντος για το χώρο αυτόν εκφράζεται και εκδοτικά με την εμφάνιση το 1992 του φανζίν Μονόκερως, του πρώτου στην Ελλάδα που ήταν αφιερωμένο στα games. Συνέπεια του φαινομένου αυτού ήταν η ενασχόληση με το φανταστικό να λάβει εντελώς διαφορετική τροπή: πρόκειται για διεθνή τάση που συνεχίζεται ως και σήμερα και ενισχύεται από την κινηματογραφική βιομηχανία – όχι μόνο την εμπορική αμερικανική αλλά και την ευρωπαϊκή, την ιαπωνική και την κορεατική.

Στην Ελλάδα συναρθρώνεται με διακοπή κυκλοφορίας πολλών περιοδικών εκλαϊκευμένης επιστήμης, αύξηση της κυκλοφορίας περιοδικών που καλύπτουν μεταφυσικά και παραεπιστημονικά θέματα, υποχώρηση του ορθολογισμού, φαινομενική τουλάχιστον αύξηση της θρησκευτικότητας και –σε τελική ανάλυση– απομάκρυνση από το πρότυπο του κοινωνικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού το οποίο χαρακτήρισε όλη την περίοδο της μεταπολίτευσης.

Βιβλιογραφία

 

Εικονογράφηση και λεζάντες

Το λήμμα του Βρετού είχε επίσης τις παρακάτω λεζάντες με την ανάλογη εικονογράφηση:

[Εξώφυλλο βιβλίου Λουκιανού, εκδ. Κάκτος] Αρκετοί Έλληνες μελετητές υποστήριξαν ότι οι ρίζες της επιστημονικής φαντασίας πρέπει να αναζητηθούν στην αρχαία Ελλάδα. Κατ’ αυτό τον τρόπο επιχειρήθηκε μια παράδοξη συνάρθρωση του εθνικιστικού επιχειρήματος με το εκσυγχρονιστικό πρόταγμα. 

[Εξώφυλλο ΤΙΜΕ] Η εφ εισβάλλει στην πραγματικότητα: με τον τίτλο «Ένας νέος κόσμος ανατέλλει», το περιοδικό Time ανακηρύσσει το 1983 για πρώτη φορά ως Πρόσωπο της Χρονιάς μια μηχανή. Η πληροφορική αποτέλεσε εξ αρχής προνομιακό πεδίο ενασχόλησης των οπαδών της εφ.

[Εξώφυλλο τ. 1 της σειράς Το ελληνικό φανταστικό διήγημα σε επιμέλεια Μ. Πανώριου, εκδ. Αίολος] Το πεντάτομο εγχείρημα ιστορικής διερεύνησης του ελληνικού φανταστικού συνέβαλε στη νομιμοποίησή του μεταξύ πανεπιστημιακών και διανοουμένων.

[Εξώφυλλο περ. Φιλμ τ. 29, εκδ. Καστανιώτης] Η συνάρθρωση αισθητικής, φαντασίας, τεχνολογίας και φανταστικού απασχολεί έντονα στη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 τους θεωρητικούς του κινηματογράφου.

[Εξώφυλλο τ. 1 του περ. Επόμενη μέρα] Η εγχώρια σκηνή των κόμικς εμπλουτίζεται μετά την επαφή του ελληνικού κοινού με ευρωπαϊκά (και κυρίως γαλλικά) κόμικς: η Επόμενη μέρα, φιλοξενεί Bilal, Caza, Druillet, Liberatore-Tamburini αλλά επίσης ένα κείμενο του Sheckley και ένα διήγημα του Ellison.

[Εξώφυλλο Βαβέλ, τ. 6] Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, οι Έλληνες καλλιτέχνες βαθμιαία υιοθετούν -και οι αναγνώστες σταδιακά εξοικειώνονται με- τους αφηγηματικούς κανόνες και τρόπους της εφ. Μίλτος Σκούρας «Σαν από ημερολόγιο».

Species of articles