Το φανταστικό και η εφ στην Ελλάδα

Submitted by nikosal on Mon, 07/24/2017 - 16:45

Η Φαντασιογραφία, με υπότιτλο Βιβλιογραφία έργων αναφοράς επιστημονικής φαντασίας στην Ελλάδα 1971-2007 (Μεταμεσονύκτιες εκδόσεις, 2008) ήταν μια μελέτη του Σπύρου Α. Βρετού για τα έργα που αναφέρονται, παρουσιάζουν, καταγράφουν και μελετούν την ελληνική επιστημονική φαντασία. Το βιβλίο χωριζόταν σε πέντε ενότητες. Ολόκληρο το έργο ήταν εξαιρετικής σημασίας για την ελληνική εφ, ωστόσο ειδικά το πρώτο κεφάλαιο είχε ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τον αναγνώστη, καθώς αποτελούσε ένα συνοπτικό ιστορικό περίγραμμα της ελληνικής επιστημονικής φαντασίας: Διέκρινε τις περιόδους ανάπτυξης και ύφεσής της και τοποθετούσε πειστικά τις ρίζες της ελληνικής εφ στο μυθιστόρημα του Δημοσθένη Βουτυρά Από τη Γη στον Άρη.

Ο Βρετός έφυγε πολύ πρόωρα, σε ηλικία μόλις 56 ετών (2015). Το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου παρατίθεται εδώ με την άδεια της συντρόφου του, Νερίνας Κιοσέογλου και του εκδότη.

----

Η «βίβλος γενέσεως» της επιστημονικής φαντασίας (εφ) είναι ζήτημα το οποίο έχει απασχολήσει πολλούς ιστορικούς και εξάπτει τα πάθη όσο λίγα άλλα ερωτήματα –και πάντως τουλάχιστον όσο και το θέμα του ορισμού του είδους (αν και αυτό δεν είναι του παρόντος). Ορισμένοι ξεκινούν από τους συγγραφείς της Αναγέννησης: Francis Bacon, Tommaso Campanella, Thomas More, Jonathan Swift. Άλλοι θεωρούν ως απαρχές τα δυτικοευρωπαϊκά μεσαιωνικά έπη.

Υπάρχουν τέλος και κάποιοι που ισχυρίζονται ότι η ιστορία της εφ ανάγεται στην αρχαία Ελλάδα και θεωρούν τον Λουκιανό ως τον «προπάτορα» του είδους. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που, στη χώρα μας, υποστηρίζουν την άποψη αυτή και θεωρούν ότι η ελληνική εφ ξεκινά από τον δεύτερο αιώνα (ένα από τα ελληνικά βραβεία, μάλιστα, είχε αποκληθεί Ικαρομένιππος).

Μια τέτοια προσέγγιση, εντούτοις, συνιστά διπλό μεθοδολογικό λάθος: αφενός δεν είναι δυνατόν να προσδιορίζονται αναδρομικά αρχαϊκές ή μεσαιωνικές κοινωνίες ως προγενέστερες μορφές ενός σύγχρονου εθνικού κράτους, αφετέρου δεν έχει νόημα να εξετάζεται η εφ ως συνειδητό λογοτεχνικό είδος, το οποίο καταπιάνεται με τη σχέση του ανθρώπου με την επιστήμη, την τεχνολογία και –σε τελική ανάλυση– το σύμπαν, πριν από την βιομηχανική εποχή (στην οποία έχει τις ρίζες του).

Υπ’ αυτή την έννοια, η ανάλυση του Brian Aldiss (1), ο οποίος θεωρεί το έργο Φράνκενσταϊν της Mary Shelley, 1817, ως το πρώτο μυθιστόρημα εφ, έχει κάποια λογική βάση ενώ ακόμη περισσότερο εύλογη είναι η αναγωγή του είδους στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και στα έργα του Jules Verne, του Samuel Butler, του Edward Bellamy και του H.G. Wells. Κάπου εκεί θα πρέπει να αναζητηθεί και η πρώτη εμφάνιση του είδους στη χώρα μας.

Η εφ είναι λιγότερη ανεπτυγμένη στην Ελλάδα σε σχέση με άλλες, κυρίως δυτικοευρωπαϊκές και κεντροευρωπαϊκές, χώρες, και αυτό για μια σειρά από λόγους: η ελληνική διανόηση παραδοσιακά διακρινόταν, τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, από μια προσκόλληση στο παρελθόν και την παράδοση. Θέματα τα οποία δεν ευνοούν το είδος· το μικρό μέγεθος της αγοράς περιορίζει την παραγωγή τόσο πρωτότυπων κειμένων όσο και μεταφράσεων· πολιτικοί και γεωπολιτικοί παράγοντες είχαν ως συνέπεια μια σχετική τεχνολογική και επιστημονική υπανάπτυξη, η οποία αντικατοπτρίζεται τόσο στην εκπαίδευση όσο και στην εφ.

Η ανάπτυξη του φανταστικού και της εφ στην Ελλάδα (2) συναρθρώνεται άμεσα με την εγχώρια και περιφερειακή πολιτική κατάσταση. Θα μπορούσε κάποιος να διακρίνει τρεις περιόδους ύφεσης: την τριακονταετία 1890-1920 (συνεχείς πολεμικές αναμετρήσεις, πολιτική αναταραχή), την δεκαετία του 1940 (Β’ παγκόσμιος πόλεμος, κατοχή, εμφύλιος) και την περίοδο από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970 (συνταγματική κρίση, δικτατορία). Από την άλλη, οι τέσσερις περίοδοι ανάπτυξης της εφ στην Ελλάδα ήταν αποτέλεσμα της κατάστασης ρευστότητας και αλλαγών στην οποία βρέθηκε η ελληνική κοινωνία: τέλη της δεκαετίας του 1920 με μέσα της δεκαετίας του 1930 (φιλελεύθερες κυβερνήσεις, ανακήρυξη της Δημοκρατίας), αρχές της δεκαετίας του 1950 με μέσα της δεκαετίας του 1960 (μεταπολεμική ανασυγκρότηση, αλματώδης οικονομική ανάπτυξη), μέσα της δεκαετίας του 1970 με αρχές της δεκαετίας του 1980 (Μεταπολίτευση), αρχές της δεκαετίας του 1990 έως σήμερα (εισροή κεφαλαίων από την Ευρωπαϊκή Ένωση, συμμετοχή στην ευρωζώνη).

1890-1930

Όπως και στις περισσότερες χώρες, η εφ στην Ελλάδα αρχίζει (3) με τα «Άπαντα του Ιουλίου Βερν» τα οποία μεταφράστηκαν αρχικά την δεκαετία του 1890 και ξανά την δεκαετία του 1910. Ακολούθησαν, την δεκαετία του 1920, τα μυθιστορήματα του Edgar Rice Burroughs, και ειδικότερα οι ιστορίες του Ταρζάν οι οποίες έδωσαν στη συνέχεια το έναυσμα για μια σειρά από ελληνικές «παραλλαγές».

1930-1950

Η «επίσημη πρώτη» της ελληνικής εφ χρονολογείται το 1929 όταν ο Δημοσθένης Βουτυράς εξέδωσε το μυθιστόρημά του Από την Γη στον Άρη. Άλλοι σημαντικοί συγγραφείς της εποχής είναι ο Πέτρος Πικρός, ο Γιώργος Τσουκαλάς, ο Ηρακλής Ζαχαριάδης και ο Γιώργος Ασπρέας.

Κατά τη δεκαετία του 1930 αρχίζουν παράλληλα να εκδίδονται και τα πρώτα περιοδικά λαϊκής λογοτεχνίας (pulp fiction), η Μάσκα του Απόστολου Μαγγανάρη και το Μυστήριον του Νίκου Θεοφανίδη, τα οποία γνώρισαν πολλές απομιμήσεις (Μασκώτ, Σφιγξ, Αράχνη, Άσσος κλπ), ενώ «μετενσαρκώσεις» του Ταρζάν (ο Γκαούρ-Ταρζάν, ο Γκρέκο-Ταρζάν κ.ά) επίσης βγήκαν στα περίπτερα και συνέχισαν να εκδίδονται ως και την δεκαετία του 1950. Το περιοδικό Χαλύβδινος Άνθρωπος φιλοξενούσε νουβέλες μυστηρίου, τρόμου και ενίοτε εφ.

Η Μάσκα και το Μυστήριον επανεκδόθηκαν μετά την Απελευθέρωση ενώ άρχισαν σύντομα να αντιμετωπίζουν τον ανταγωνισμό νεότερων περιοδικών όπως το Αίνιγμα και το ΠΑΜΕΜ το οποίο δημοσίευε επίσης, πέρα από αστυνομικές ιστορίες, περιπέτειες θρίλερ και τρόμου.

1950-1960

Τα πρώτα εξειδικευμένα pulp περιοδικά επιστημονικής φαντασίας εκδόθηκαν κατά την δεκαετία του 1950. Ο Στέλιος Ανεμοδουράς ήταν ο πιο σημαντικός εκδότης περιοδικών εφ στην ελληνική ιστορία: η Γενική Εκδοτική του παρήγαγε μια σειρά από επιτυχημένα περιοδικά τα οποία γράφονταν από τον ίδιο (με το ψευδώνυμο Θάνος Αστρίτης), τον Γιώργο Μαρμαρίδη και τον Νίκο Μαράκη και εικονογραφούνταν από τον Βύρωνα Απτόσογλου. Μια πρώτη κατηγορία αφορούσε εκδοχές, παραλλαγές και αντιγραφές του Superman: Υπεράνθρωπος (96 τεύχη, 1951-1953), Γεράκι, 16 τεύχη, 1954), Κεραυνός (8 τεύχη), Υπεράνθρωπος (24 τεύχη, 1957), Πλανητάνθρωπος (8 τεύχη, 1958), Εικονογραφημένος Υπεράνθρωπος (2 τεύχη, 1959). Παράλληλα εξέδιδε και άλλα περιοδικά με πιο ποικίλο περιεχόμενο: Ταν ο Υπερκόσμιος (18 τεύχη, 1953, ανεξάρτητες ιστορίες εφ), Ιπτάμενο Βέλος (8 τεύχη, 1956, σειρά που αφορούσε ταξίδια στο χρόνο), Καλ (16 τεύχη, 1958, ιστορία ζούγκλας με στοιχεία εφ), Διαμάντι (9 τεύχη, 1960, ανεξάρτητες ιστορίες Fantasy και εφ).

Η επιτυχία των περιοδικών αυτών είχε ως αποτέλεσμα την παραγωγή απομιμήσεων: Ιπτάμενος Γίγας, Διαπλανητικές Περιπέτειες, Μικρός Φαντομάς, Το Φάντασμα της Ζούγκλας, Ταμ-Ταμ, Ζαμόρα κ.ά. Παράλληλα έγινε και η πρώτη προσπάθεια έκδοσης φθηνών χαρτόδετων βιβλίων (η έννοια του «βιβλίου τσέπης» δεν είχε ακόμη πολιτογραφηθεί) με αυτόνομες νουβέλες (Τα βιβλία του μέλλοντος) ή επιτομές γνωστών μυθιστορημάτων (Πάνθεον αριστουργημάτων).

Το 1951 άρχισε και η έκδοση της σειράς «Κλασσικά εικονογραφημένα» των Εκδόσεων Ατλαντίς-Πεχλιβανίδης που, ευθύς εξ αρχής, περιέλαβε θέματα Φαντασίας αλλά και εφ (κυρίως Verne, Wells και Stevenson) στους τίτλους της (4).

Η πληθώρα εξειδικευμένων περιοδικών απέδειξε στους εκδότες ότι η εφ πουλούσε, με αποτέλεσμα τα περιοδικά ποικίλης ύλης να αρχίσουν να δείχνουν ενδιαφέρον. Ο εβδομαδιαίος Θησαυρός (1939-1966, μετέπειτα Οικογενειακός Θησαυρός, 1967-1984) φιλοξενούσε καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 ένα σύντομο «Παράξενο Διήγημα» σε κάθε τεύχος ενώ δημοσίευσε και εννέα μυθιστορήματα εφ σε συνέχειες.

Επίσης, η μηνιαία Εκλογή, η οποία εκδιδόταν από το 1945 ως το 1950 από την Βρετανική Υπηρεσία Πληροφοριών και από το 1950 ως το 1960 από την Ελένη Βλάχου, φιλοξενούσε τακτικά διηγήματα φαντασίας και, από το 1958, άρχισε να δημοσιεύει το «Διαπλανητικό διήγημα του μηνός» ενώ το 1960 δημοσίευσε επίσης ένα μυθιστόρημα εφ σε συνέχειες.

1960-1970

Η Εκλογή έκλεισε το 1960 (ή ενδεχομένως το 1961 – κανένας δεν ξέρει ακριβώς), αλλά η εμπειρία από την έκδοσή της αξιοποιήθηκε στη δημιουργία της πρώτης σειράς βιβλίων τσέπης, με την ίδρυση από την Βλάχου του εκδοτικού οίκου Γαλαξίας το 1960. Ανάμεσα στα πρώτα βιβλία της σειράς ήταν ένα μυθιστόρημα φαντασίας (ο Χαμένος Ορίζων του J. Hilton) και η ανθολογία Φανταστικά διηγήματα. Η σειρά υπήρξε ιδιαίτερα επιτυχημένη (συνεχίστηκε από τον εκδοτικό οίκο Ερμείας και τη δεκαετία του 1970) και στο πλαίσιό της εκδόθηκαν αρκετά βιβλία εφ.

Τη διετία 1961-1963 εξάλλου κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Ατλαντίς των αδελφών Πεχλιβανίδη «Τα Καλύτερα Κόμικς», 136 τεύχη με επιμέρους τίτλους Διαπλανητικά, Παράξενα, Υπεράνθρωπα (στη συνέχεια Δυναμικά) και Εκπληκτικά. Για μια ολόκληρη γενιά αναγνωστών, αυτή ήταν συχνά η πρώτη επαφή με την επιστημονική φαντασία.

1970-1980

Ο πρώτος εξειδικευμένος στην εφ εκδοτικός οίκος στην Ελλάδα ήταν οι εκδόσεις Έψιλον, οι οποίες εξέδωσαν πέντε βιβλία το 1970. Την ίδια χρονιά η Άγκυρα, η οποία είχε αρχίσει να εκδίδει βιβλία τσέπης το 1969, εγκαινίασε σειρά εφ ενώ μπήκε στην αγορά ο Πάπυρος με τα βιβλία περιπτέρου («βίπερ») τα οποία από το 1971 άρχισαν να περιλαμβάνουν και βιβλία εφ στον κατάλογό τους. (5)

Στις αρχές της δεκαετίας άρχισαν να προβάλλονται ξένες τηλεοπτικές σειρές εφ (Ταξίδι στο βυθό των θαλασσών, Ταξίδι στ’ αστέρια [Star Trek], Οι εισβολείς κ.ά.) και έγινε η πρώτη απόπειρα δημιουργίας ελληνικής σειράς από το Νίκο Μαστοράκη (Η συνωμοσία της σιωπής) η οποία διακόπηκε πολύ σύντομα.

Μετά τη Μεταπολίτευση η εφ γνώρισε μια νέα περίοδο άνθισης εν μέρει λόγω του πολιτικού ενδιαφέροντος πολλών μυθιστορημάτων που ανήκουν ή συγγενεύουν με το είδος. Δύο εκδοτικοί οίκοι ξεκίνησαν σειρά εφ και εκδόσαν ανθολογίες: ο Κάκτος με Ανθολογία σοβιετικής εφ και ο Εξάντας από τον οποίο κυκλοφόρησε η πρώτη πολύτομη ανθολογία του είδους (σε δύο σειρές: μια τετράτομη ιστορική ανθολογία και μια πεντάτομη [στη συνέχεια εξάτομη] θεματική).

Προς το τέλος της δεκαετίας εκδόθηκαν τα πρώτα «ενήλικα» περιοδικά κόμικς τα οποία φιλοξένησαν και πολλά κόμικς του Φανταστικού, ενώ για πρώτη φορά οργανώθηκαν και κάποιοι (λίγοι, ακόμη) θιασώτες του είδους σχηματίζοντας τη βραχύβια λέσχη κινηματογράφου επιστημονικής φαντασίας. Τα πρώτα ειδικευμένα στην εφ περιοδικά έκαναν την εμφάνισή τους – ενώ ακόμη το είδος συμπορευόταν (ενίοτε για εμπορικούς λόγους) με τις παραεπιστήμες.

1980-1990

Στη διάρκεια αυτής της δεκαετίας εκδόθηκαν πολυάριθμα περιοδικά ενώ επίσης διοργανώθηκαν οι πρώτες εκθέσεις και φεστιβάλ κόμικς. Στον κινηματογράφο έγιναν απόπειρες να γυριστούν ταινίες οι οποίες αντλούσαν την θεματολογία τους από την εφ και το φανταστικό γενικότερα.

Ο θεσμός των μεταμεσονύκτιων προβολών (κυρίως στην Αθήνα, στις αίθουσες «Ελυζέ» και «Αλφαβίλ») εξοικείωσαν το κοινό με το είδος. Μετά τον πρόωρο θάνατο του σκηνοθέτη και εκδότη Βαγγέλη Κοτρώνη, ιδρύεται το Ίδρυμα Κοτρώνη το οποίο από το 1985 βραβεύει ταινίες μικρού μήκους οι οποίες ανήκουν στο ευρύτερο φανταστικό. Στη Θεσσαλονίκη διοργανώθηκαν δύο Φεστιβάλ Φανταστικού Κινηματογράφου, ένα ελληνικό και ένα ευρωπαϊκό. Ο αριθμός των ελληνικών ταινιών αυξάνει εντυπωσιακά (φαινόμενο που παρατηρείται και κατά τη διάρκεια της δεκαετίας που ακολουθεί), καλύπτοντας σχετικά μεγάλο εύρος τόσο μορφολογικά όσο και θεματολογικά.

Η Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς υπήρξε δραστήρια την εποχή εκείνη: διοργάνωσε αφενός πανελλήνιο διαγωνισμό διηγήματος εφ το 1987 (επιλογή από τα διαγωνισθέντα διηγήματα εκδόθηκε σε ανθολογία, την πρώτη του είδους στην Ελλάδα), αφετέρου έκθεση στα Ιωάννινα με θέμα τη σχέση μεταξύ ζωγραφικής και κόμικς το 1988.

1990-2000

Η εφ γνώρισε ιδιαίτερη έξαρση τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας του εικοστού αιώνα: μεγάλος αριθμός περιοδικών εκδόθηκε (και έκλεισε), τέσσερεις λέσχες ιδρύθηκαν, βραβεία θεσμοθετήθηκαν (και διακόπηκαν, μέσα σε στρόβιλο αντεγκλήσεων…), η πρώτη πανελλήνια συνάντηση διοργανώθηκε (στα Ιωάννινα) ενώ ιδρύθηκε και το διεθνές φεστιβάλ κόμικς (της Βαβέλ). Παράλληλα, σχηματίστηκαν ομάδες («κολεκτίβες») από fans που δραστηριοποιήθηκαν, εκδίδοντας περιοδικά, διοργανώνοντας εκδηλώσεις κ.λπ. Την ίδια εποχή, η εφ άρχισε (για πρώτη φορά) να διδάσκεται στην τριτοβάθμια εκπαίδευση (στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, από τη Δόμνα Παστουρματζή).

Η επανάσταση (και η –έστω και αργή– διείσδυση) του internet είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία των πρώτων websites καθώς και το σχηματισμό των πρώτων online κοινοτήτων. Την ίδια περίπου περίοδο εμφανίστηκαν στην Ελλάδα ειδικευμένα καταστήματα (κόμικς, Επιστημονική Φαντασία, παιχνίδια ρόλων). Παράλληλα στην τηλεόραση προβάλλονται πολλές ελληνικές σειρές και τηλεταινίες, μερικές από τις οποίες είναι πολύ αξιόλογες.

2000-σήμερα

Η τρέχουσα δεκαετία χαρακτηρίζεται από την έκρηξη των εκδηλώσεων των fans: πολυάριθμες λέσχες (και συζήτηση για ομοσπονδία), επιστημονικά συνέδρια και ημερίδες, conventions και fairs, φεστιβάλ επιστημονικής φαντασίας και φαντασιακού, σε συνδυασμό με άλλες εκδηλώσεις (κινηματογραφικά αφιερώματα, φεστιβάλ επιστημονικών ταινιών, διεθνείς εκθέσεις κόμικς και φωτογραφίας, διεθνή φεστιβάλ τέχνης και τεχνολογίας), διαμορφώνουν το τοπίο του φανταστικού στην Ελλάδα σήμερα.

Δεκάδες περιοδικά και fanzines (μεταξύ των οποίων και ένα εβδομαδιαίο, ένθετο σε ημερήσια εφημερίδα, το οποίο είναι το μακροβιότερο περιοδικό οποιουδήποτε είδους που ασχολείται με το φανταστικό) καλύπτουν κάθε είδους θεματολογία, από τη λογοτεχνία ως τα κόμικς, από τον κινηματογράφο ως τη μουσική και από τα games ως το internet, ενώ εκδοτικοί οίκοι ρίχνουν στην κυκλοφορία σειρές, αλλά και μεμονωμένα βιβλία, για κάθε γούστο και ηλικία, από πρωτότυπα μυθιστορήματα έως tie-ins με ταινίες, σειρές και κόμικς.

Πρόσφατες εξελίξεις, όπως η έκρηξη πώλησης και δανεισμού ταινιών και ολόκληρων τηλεοπτικών σειρών σε DVD, αλλά και ο πολλαπλασιασμός των άτυπων p2p δικτύων και των πρωτοκόλλων που επιτρέπουν και διευκολύνουν την ανταλλαγή αρχείων (file sharing), έχουν απελευθερώσει τους fans από τα δεσμά των επιλογών εκδοτικών οίκων και τηλεοπτικών σταθμών. Το διαχρονικό δίλημμα ποιότητα έναντι ποσότητας παραμένει, εννοείται, αναπάντητο.

Στο πλαίσιο αυτής της υπερπροσφοράς πληροφορίας, τίθεται υπόψη των φιλοπερίεργων αναγνωστών και το παρόν πόνημα.

Σημειώσεις

(1) βλ. τα βιβλία του Billion Year Spree, 1973, Trillion Year Spree, 1986

(2) Αναφερόμαστε στο νεοελληνικό κράτος, παρότι σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του ελληνικού φανταστικού έπαιξαν δύο πρώιμα βιβλία τα οποία εκδόθηκαν πριν από την ανακήρυξη της Ανεξαρτησίας: το Αραβικόν Μυθολογικόν, τη μετάφραση των παραμυθιών της Sheherazade (Χαλιμάς στα Ελληνικά) από τον Πολυζώη Λαμπανιτζιώτη (1757-1562, Βενετία και 1791-1794, Βιέννη) και τα Απανθίσματα εκ τινος βιβλίου ετερογλώσσου συλλεχθέντα προσαρμοσθέντα τε και μεταφρασθέντα εις την ημετέραν απλήν διάλεκτον του Στέφανου Δημητριάδου (1797, Βιέννη), μια διασκευή του βιβλίου LAn 2440 του Louis-Sebastien Mercier (1771). Εξίσου σημαντικό ήταν και το έργο του λαογράφου Νικολάου Πολίτη το οποίο εκδόθηκε κατά κύριο λόγο στη διάρκεια της δεκαετίας του 1870.

(3) Θα πρέπει εν τούτοις να παρατηρήσουμε ότι ως πρώτο ελληνικό έργο λογοτεχνίας του Φανταστικού συχνά αναφέρεται το (ημιτελές) σατιρικό αφήγημα σε συνέχειες Ο Πίθηκος Ξουθ το οποίο δημοσίευσε ο συγγραφέας του Ιάκωβος Πιτσιπίος σε περιοδικό το οποίο εξέδιδε ο ίδιος στη Σύρο (1848-1849).

(4) Στην πρώτη τους έκδοση, τα «Κλασσικά» έβγαλαν 276 τίτλους σε 320 τεύχη (μερικά από τα οποία αποτελούσαν ανατυπώσεις παλαιότερων τευχών). Περίπου 70 τίτλοι, με θέματα από τη μυθολογία και την ιστορία, ήταν πρωτότυποι και οφείλονταν σε Έλληνες συγγραφείς και σχεδιαστές.

(5) Η χρονιά αυτή, κατά την οποία εκδόθηκε στην Ελλάδα και το πρώτο fanzine με θέμα το φανταστικό (βλ. Κεφάλαιο 4), είναι η ημερομηνία έναρξης της καταγραφής βιβλίων αναφοράς στην παρούσα βιβλιογραφία. Η ημερομηνία λέξης (cut-off date) είναι η 31/12/2007.

Species of articles