Πρόλογος στο 9 ΕΦ

Submitted by nikosal on Thu, 05/18/2017 - 18:23

Το Δεκέμβριο 2004 κυκλοφόρησε η ανθολογία 9 ΕΦ με διηγήματα ελλήνων συγγραφέων που είχαν δημοσιευθεί στο «9» από το 2000 ως το 2004. Ακολουθεί ο πρόλογος του υπεύθυνου έκδοσης του περιοδικού, Άγγελου Μαστοράκη.

Το «9» είναι μια ένθετη εβδομαδιαία περιοδική έκδοση της «Ελευθεροτυπίας» με αντικείμενο τα κόμικς και την επιστημονική φαντασία. Και αυτό είναι το πρώτο βιβλίο επιστημονικής φαντασίας που εκδίδει, μια συλλογή με 13 διηγήματα από εννέα συγγραφείς που φιλοξένησε στις σελίδες του.

Η επιστημονική φαντασία έχει κατηγοριοποιηθεί και έχει αναλυθεί, ίσως περισσότερο από κάθε είδος λογοτεχνίας (ή και παραλογοτεχνίας, όπως τη θέλουν οι κακεντρεχείς ή οι οπαδοί της υψηλής τέχνης). Ακόμα και σήμερα ο ορισμός της είναι ασαφής -κάποιοι φανατικοί θεωρούν εφ μόνο τη λεγόμενη «σκληρή», κάποιοι εντάσσουν χαλαρά ακόμα και τη fantasy στον κορμό της.

Νομίζω πω όλα αυτά είναι άνευ σημασίας ή, αν θέλετε, κάτι που θα πρέπει να απασχολεί τους κριτικούς της λογοτεχνίας και τους ιστορικούς της τέχνης. Και η αναφορά στη Ιστορία της Τέχνης δεν είναι καθόλου τυχαία. Γιατί η επιστημονική φαντασία δεν είναι πλέον αποκλειστικά ένα λογοτεχνικό είδος. Είναι ένα φαινόμενο. Τη συναντά κανείς ακόμα, στον κινηματογράφο, στα κόμικς, στα anime και στα καρτούν, στους στίχους των τραγουδιών, στην ποίηση, στο θέατρο, στα πολυμέσα, σε όλες ουσιαστικά τις μορφές της τέχνης, ακόμα και σε κάποιες μορφές της οικονομικής δραστηριότητας, όπως η διαφήμιση και τα βιντεοπαιχνίδια. Είναι περισσότερο ένα ρεύμα μιας θεματικής, που σχετίζεται με τον χωροχρόνο και τον άνθρωπο και διατρέχει όλα τα είδη της ανθρώπινης σκέψης. Ακόμα και δοκίμια ή μελέτες των ανθρωπιστικών επιστημών χρησιμοποιούν το «εργαλείο», το «μοντέλο» ή το «όχημα» της επιστημονικής φαντασίας. Είναι παρόλα αυτά αλήθεια ότι έχουμε συνηθίσει να ορίζουμε την εφ ως λογοτεχνικό είδος και μάλιστα με σημαντικότερη έκφρασή του το σύντομο διήγημα (short story). Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι απόλυτα πιστό σε αυτή την κατεύθυνση μιας και αποτελείται από 13 τέτοια σύντομα διηγήματα.

Όμως, η πραγματική αξία της εφ δεν βρίσκεται στην ανάλυσή της αλλά στην ουσία της. Η εφ αποτελεί το «πεδίο δοκιμών» της ανθρωπότητας. Είναι γεμάτη ερωτηματικά και πιθανές απαντήσεις. Και επίσης είναι, κατά μια έννοια, κάτι σαν τα εικονοστάσια στις εθνικές οδούς και τους επαρχιακούς δρόμους. Είναι ένα σήμα κινδύνου, μια προειδοποιητική πινακίδα. Οριοθετεί με πολύ απλούς τρόπους αυτό που θα συμβεί αν αφήσουμε τη ζωή μας να κυλίσει χωρίς να προετοιμαζόμαστε για το μέλλον, αν θεωρήσουμε αναλλοίωτες και δεδομένες όλες τις συνθήκες και τις πιθανές δυνάμεις που σήμερα το δημιουργούν.

Ένα βασικό όπλο της εφ σε αυτή την κατεύθυνση είναι η προβολή με βάση επιστημονικά στοιχεία. Μια προβολή, άλλοτε γκροτέσκα και άλλοτε εφιαλτική, που παρουσιάζει σήμερα στον αναγνώστη (ή τον θεατή αντίστοιχα) μια πιθανή πραγματικότητα για να την αντιμετωπίσει και να πάρει θέση απέναντί της.

Ζούμε στα χρόνια που η εφ δεν είναι πια ένα γοητευτικό παιχνίδι του μυαλού αλλά μια πραγματικότητα. Το video call είναι δωρεάν αυτό το μήνα στις προσφορές μιας εταιρίας κινητής τηλεφωνίας. Το cyber space είναι τόπος της καθημερινότητάς μας, η εικονική πραγματικότητα χρησιμοποιείται σε εκπαιδευτικά προγράμματα, η κλωνοποίηση προκαλεί δημοψηφίσματα, οι όροι «χάκερ» και «κράκερ» εμφανίζονται σε δικαστικές αποφάσεις και εντάλματα σύλληψης. Οι «ουτοπίες» της πρώιμης εποχής της επιστημονικής φαντασίας έγιναν ιδέες προς μελέτη από τους τεχνικούς, αμέσως μετά προγράμματα έρευνας και τελικά καταναλωτικά προϊόντα.Οι «προφητείες» εκπληρώνονται.

Από την άλλη όμως εκπληρώνονται και οι «δυστοπίες». Ο κόσμος που ζούμε γίνεται ολοένα και πιο συγκεντρωτικός, τα ατομικά δικαιώματα αναστέλλονται μπροστά στον τρόμο, η υπερεκμετάλλευση των πηγών του πλανήτη συνεχίζεται, η ξενοφοβία αυξάνεται, τα ΜΜΕ έχουν αποκτήσει τεράστια εξουσία, οι πολυεθνικές αναλαμβάνουν συμβόλαια φυλακών, πραξικοπημάτων και πολεμικών επιχειρήσεων. Ο επίλογος του Όργουελ στο 1984 φαντάζει σήμερα ψύχραιμη ανάλυση για την παγκόσμια κατάσταση με τους προληπτικούς πολέμους.

Στη γειτονιά μας τώρα, η εφ έχει βαθιές ρίζες. Η εφ στην Ελλάδα έχει καλούς συγγραφείς και αρκετούς συνεπείς και ενημερωμένους αναγνώστες. Η εφ στην Ελλάδα έχει τη δική της σκηνή.

Από τις παραπάνω τρεις προτάσεις οι δύο είναι αληθείς και μία είναι -προς το παρόν τουλάχιστον- ψευδής. Ή, αν όχι ψευδής, ένας ανεκπλήρωτος ευσεβής πόθος. Σε αυτή την κατεύθυνση λοιπόν εκδίδεται αυτό το βιβλίο. Γιατί πολύ θα θέλαμε να δούμε να συγκροτείται μια σκηνή. Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος για τον οποίο το 9 δεν συνηθίζει να δημοσιεύει διηγήματα γνωστών και «κλασικών» πια συγγραφέων της εφ. Προσπαθεί κατά κύριο λόγο να δημοσιεύει διηγήματα εφ που είναι σύγχρονα και από όλο τον κόσμο. Διηγήματα που η θεματική τους ή η επεξεργασία τους προσθέτει κάτι παραπάνω σε αυτό το «πεδίο δοκιμών» της ανθρωπότητας. Και είναι ο ίδιος λόγος για τον οποίο το 9 δημοσιεύει και έλληνες συγγραφείς, όποτε θεωρεί πως αξίζει να τους δημοσιεύει.

Για τους Έλληνες συγγραφείς όμως υπάρχει και ένας επιπλέον λόγος. Μας αρέσει στο 9 να ανοίγουμε ένα μέιλ ή κάποιο γράμμα και να βρίσκουμε μέσα ένα διήγημα και ένα συνοδευτικό σημείωμα του συγγραφέα. Με τους περισσότερους από τους συγγραφείς που είναι μέσα στο βιβλίο, κάπως έτσι ξεκίνησε η σχέση μας: Με ένα γράμμα ή ένα mail σε ανύποπτη στιγμή.

Τα διαβάζουμε όλα. Ναι, τα διαβάζουμε όλα! Πολλά από αυτά, δεν μας αρέσουν. Αρκετά ακόμα θα μπορούσαν να δημοσιευθούν αν η καλή αρχική τους ιδέα δουλευόταν ξανά, αν ο συγγραφέας δεχόταν να τα ξαναγράψει ακολουθώντας βασικούς κανόνες σύνταξης και δραματουργίας. Δυστυχώς, αυτό δεν μπορούμε να το ζητήσουμε από κανέναν, θα έπρεπε άλλωστε να αποτελεί και την αποκλειστική μας απασχόληση. Υπάρχουν όμως και κάποια που μας αρέσουν είτε όπως είναι είτε με πολύ μικρές αλλαγές. Τα 13 διηγήματα που μαζεύτηκαν σε αυτό το βιβλίο, ανήκουν σε αυτή την κατηγορία, των ευχάριστων e-mail που έλαβε το «9».

Οι περισσότεροι συγγραφείς που περιλαμβάνονται σε αυτό το βιβλίο, δημοσίευσαν διηγήματά τους για πρώτη φορά στο «9». Οι οπτικές τους ποικίλουν, όπως επίσης ποικίλει και η ηλικία τους, ο τόπος κατοικίας τους, η επαγγελματική τους δραστηριότητα και τα ανθρωπομετρικά τους στοιχεία. Όλα τα διηγήματα όμως, έχουν κάτι κοινό: Είναι γεμάτα ερωτηματικά και πιθανές απαντήσεις. Είναι οπτικές που αξίζει τον κόπο να δοκιμαστούν στο «πεδίο δοκιμών» της ανθρωπότητας. Είναι επιστημονική φαντασία.

Η οποία, παρεμπιπτόντως, δεν είναι όπως μας έλεγαν κάποτε, η «λογοτεχνία του αύριο». Είναι η λογοτεχνία του σήμερα.