Η αντεπίθεση της «παραλογοτεχνίας»!

Submitted by nikosal on Sun, 12/09/2018 - 16:58

Μαίνεται πόλεμος1. Λάβετε θέσεις. Πολλοί γονείς πιστεύουν ότι η πολλή φαντασία κάνει κακό στα μυαλά των παιδιών τους. Λέτε;

Οι «σοβαροί» λογοτεχνικοί κύκλοι κατατάσσουν την επιστημονική φαντασία στην «παραλογοτεχνία». Όπου, κατά τους σοβαρούς κύκλους πάντα, παραλογοτεχνία είναι η κατηγορία της ευρύτερης συγγραφικής παραγωγής που δεν έχει αισθητικά στοιχεία και υψηλές αξιώσεις αλλά απευθυνόμενη στο ευρύ κοινό, ως ένα είδος μαζικής κουλτούρας, θέλγει με την ιστορία της, χωρίς να μπορεί να τη στηρίξει με πλοκή, χαρακτήρες, αφηγηματικές τεχνικές, βαθύτερα νοήματα κοκ. Παλαιότερα, σ’ αυτήν εντασσόταν το αστυνομικό μυθιστόρημα, ενώ σήμερα εκεί εντάσσεται, άλλοτε περιγραφικά κι άλλοτε αξιολογικά, η επιστημονική φαντασία, η ροζ λογοτεχνία, η λογοτεχνία του φανταστικού κλπ.

Σε τι αποσκοπεί, θέτουν το ερώτημα οι σοβαροί λογοτέχνες, όλη αυτή η επινόηση απίθανων κόσμων και περίεργων καταστάσεων; Κι αν κανείς πει ότι απολαμβάνει την ιστορία, ότι ελκύεται από το παράξενο και το εξωανθρώπινο, ποιο λογοτεχνικό αποτέλεσμα επιτυγχάνεται; Ούτε μια ιδιαίτερα δουλεμένη γλώσσα, ούτε μια αλληγορία για τη ζωή και τους ανθρώπους της, ούτε ένας προβληματισμό για μεταφυσικά ή άλλου είδους δεδομένα.

Το αστυνομικό μυθιστόρημα έπαψε να θεωρείται παραλογοτεχνία από τη στιγμή που η υπόθεση πέρασε σε δεύτερη μοίρα ή τουλάχιστον εξισορροπήθηκε από έναν εξίσου σημαντικό σε βαρύτητα κοινωνικό προβληματισμό. Η επιστημονική φαντασία πώς μπορεί να σταθεί και να προωθήσει τον εαυτό της ή γενικότερα τη λογοτεχνία; Οι οπαδοί της επιστημονικής φαντασίας είναι ανίκανοι να ξεφύγουν από τη μαγεία του φανταστικού και να το αναγάγουν σε μια σφαίρα λογοτεχνικής-αισθητικής τελειότητας.

Να υποθέσω ότι τα ανωτέρω συμπεράσματα είναι μια εμπεριστατωμένη άποψη μετά από εκτενή μελέτη της «παραλογοτεχνίας»; Πως θα μπορούσε να είναι όταν η επιστημονική φαντασία έχει επανειλημμένα επιδείξει ιδιαίτερα δουλεμένη γλώσσα, αλληγορία για τη ζωή και τους ανθρώπους και προβληματισμό για μεταφυσικά ή άλλου είδους δεδομένα; Είμαστε από τις ελάχιστες χώρες που διαχωρίζουν τα βιβλία σε καλά και κακά, σύμφωνα με το είδος που εκπροσωπούν.

Ο Διονύσης Τζαβάρας, συγγραφέας του φανταστικού, αντικρούει από το φόρουμ επιστημονικής φαντασίας, sff.gr: Συχνά οι μοντέρνοι λογοτέχνες «αξιώσεων» που γράφουν δυσνόητες αναλύσεις επί αναλύσεων πάνω σε όποια φρικαλεότητα, συνήθως ψυχική, κατεβάσει ο νους τους, μου δίνουν την εντύπωση πως είναι περισσότερο λεξιλογικοί παίκτες, λογο-τέχνες με την έννοια της τεχνικής, αλλά τα βαρύγδουπα έργα τους είναι εξ ίσου, αν όχι περισσότερο «βαυκαλιστικά» από οποιοδήποτε βιβλίο βασισμένο σε «παιχνίδι-ρόλων» που έχω διαβάσει. Και η ουσία δεν είναι συχνά τίποτα περισσότερο από μια αυτο-ανάλυση, σχετικά εγωπαθής, οπωσδήποτε και απαράλλαχτα πολύ πεσιμιστική, βαρύγδουπη και τελικά εντελώς στείρα και αδιέξοδη. Δηλαδή... ανούσια.

Δε χρειάζεται δε να πω πως τόσο οι συγγραφείς αυτοί, όσο και το ειδικό κοινό τους, ποτέ δεν θα καταδέχονταν να διαβάσουν Asimov, Tolkien, LeGuin, Clarke, Pratchett. Μάλιστα το γεγονός πως αυτοί ονόμασαν "παραλογοτεχνία" το φανταστικό, και συνεχίζουν κακόπιστα να το αποκαλούν έτσι, μαρτυρά την μάλλον ελιτίστικη, σνομπίστικη στάση τους για οτιδήποτε που δεν ανήκει στο «δικό τους κύκλο».

Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τους λεγόμενους φαντασάδες που, εκτός αν είναι πολύ νεαροί, είναι πολύ πιο ανοιχτόμυαλοι και θα διάβαζαν άνετα Μπόρχες, Μποντλέρ, Μπουκόφσκι, Μίλερ, κλπ κλπ, μαζί με λογοτεχνία του φανταστικού, όπως άνετα μπορεί να διαπιστώσει κανείς φυλλομετρώντας το τόπικ «Τι διαβάζετε» όπως και άλλα παρόμοια στο φόρουμ μας.

Έχω την εικόνα, που νομίζω πως είναι γενικά σωστή, πως οι άνθρωποι που διαβάζουν φάνταζι και επιστημονική φαντασία, λογοτεχνία του φανταστικού γενικά, είναι πιο ανοιχτοί και αποδέχονται περισσότερο μια μεγάλη ποικιλία μορφών τέχνης, λογοτεχνίας εν προκειμένω, τόσο από εκείνους που απλά διαβάζουν περιοδικά σαν το Σοκ, όσο και από τους «διανοούμενους» λογοτέχνες. Ίσως γιατί είναι στη «φύση» του φανταστικού, εγγενές χαρακτηριστικό, να «προχωράει» σε μη πεπατημένα μονοπάτια -παρά τα διάφορα στερεότυπα που συχνά χρησιμοποιεί- και δεν θα μπορούσε να κάνει και αλλιώς. Αν δεν το έκανε, δε θα ήταν «φανταστικό», ούτε φάνταζι, ούτε εφ κλπ. (Δεν αναφέρομαι βέβαια στην ποιότητα ενός βιβλίου. Και στη λογοτεχνία του φανταστικού υπάρχουν καλά, μέτρια, κακά βιβλία, και αριστουργήματα).

Μπορεί αυτοί οι ανοιχτοί ορίζοντες να είναι και μια αιτία που πολλοί αναγνώστες του φανταστικού είναι επίσης πιο ανοιχτόμυαλοι γενικότερα, καταλήγει ο Τζαβάρας.

O Μιχάλης Γεωργοστάθης, επίσης συγγραφέας του φανταστικού λέει: Θα μπορούσε κανείς να πει ότι λογοτεχνία είναι το να ορίζεις την πραγματικότητα που αντιλαμβάνεσαι μέσα από τα φίλτρα σου και μέσα από γραπτό λόγο. Για αυτό και η φανταστική λογοτεχνία είναι η μόνη πραγματική λογοτεχνία, αφού πετάει από το παράθυρο τις συμβάσεις του περιβάλλοντος και αφοσιώνεται στην ιστορία μέσα από την αντίληψη του συγγραφέα για το πώς θα ήταν ένας κόσμος άλλος.

Δεν θα μπορούσα να το θέσω καλύτερα. Τον άλλο μήνα θα αφήσουμε αυτόν τον πόλεμο στην άκρη και θα κοιτάξουμε τι είναι επιτέλους η… ελληνική επιστημονική φαντασία!

  • 1. Το άρθρο του Ντίνου Χατζηγιώργη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Αν» της Χαλκίδας (μηνιαία free press έκδοση, τ. 20, Ιούλιος - Αύγουστος 2010)
Species of articles