Η ελληνική λογοτεχνία εφ: σύντομη επισκόπηση

Submitted by nikosal on Tue, 07/23/2019 - 21:21

Το άρθρο του Χρήστου Λάζου που ακολουθεί δημοσιεύθηκε στο τ. 220 του περιοδικού Διαβάζω (9 Αυγούστου 1989) στο πλαίσιο αφιερώματος στην επιστημονική φαντασία. Η επιμέλεια του αφιερώματος ήταν του Γιώργου Γαλαντή. Στην εισαγωγική σελίδα το περιοδικό σημείωνε: «Επιστημονική φαντασία, λοιπόν! Ένα θέμα για το οποίο επανειλημμένα αναγνώστες του περιοδικού ζήτησαν να αφιερώσουμε τεύχος μας (...) Με το αφιέρωμά μας αυτό επιχειρείται μια καταγραφή των Ελλήνων δημιουργών και του έργου τους παράλληλα με τη διεθνή εξέλιξη του είδους». Το πολυσέλιδο αφιέρωμα περιλάμβανε εκτός του Λάζου άρθρα των Μ. Πανώριου, Δ. Φλωράκη, Δήμητρας Παυλάκου κ.ά.

Το άρθρο εικονογραφούνταν με σχέδια των Δημήτρη Καλοκύρη, Αλέξη Ταμπουρά, Μάκη Πανώριου, Κρίστιαν Φιλιππούση και Σπύρου Ορνεράκη.

~~~

Ένας λογοτεχνικός τομέας που ακόμα δεν έχει διερευνηθεί επισταμένα στη χώρα µας, είναι αυτός που αφορά τη λογοτεχνία του φανταστικού και, εἰδικά για το θέμα που µας ενδιαφέρει, το υποείδος εκείνο της φανταστικής λογοτεχνίας, που στο εξωτερικό µεν ονόμασαν science fiction, στη χώρα µας δε επιστημονική φαντασία.

Η science fiction ή η λογοτεχνία της επιστημονικής φαντασίας (στο εξής εφ) κύριο γνώρισμά της έχει ότι αντλεί στοιχεία απὀ το χώρο της επιστήμης για να μπορέσει να πλάσει, αναπτύξει και εµπεδώσει το μύθο. Πολλές φορές μάλιστα, παίρνει κάποιο επιστημονικό στοιχείο, το οποίο χρησιμοποιεί σαν άλλοθι για να προχωρήσει ακόμη πιο πέρα κι έτσι να γίνει αυτό που οὐσιαστικά είναι: µια φανταστική τοποθέτηση και στάση του συγγραφέα, σε σχέση µε κάποιο επιστημονικό γεγονός.

Τα τελευταία όµως είκοσι χρόνια, ο όρος «επιστημονική φαντασία» καλύπτει σχεδόν όλα τα μυθιστορήματα που αφορούν τον άνθρωπο σε σχέση µε ένα πλήθος άλλων προβλημάτων του, ακόμη κι αν ο μύθος δε στηρίζεται πάνω σε γνήσια επιστημονικά δεδομένα, αλλά έστω και σε επιστημονικοφανή. Αυτό, φυσικά, έχει διευρύνει πάρα πολύ τις δυνατότητες της λογοτεχνίας εφ και έδωσε την ευκαιρία στους διάφορους συγγραφείς να υπεισέλθουν σε θέματα άγνωστα έως τότε. Στη χώρα µας, η λογοτεχνία αυτή γρήγορα ταυτίστηκε µε την παραφιλολογία και αυτό επειδή διάφοροι κύκλοι «αποφάσισαν» ότι το είδος αποπροσανατολίζει το κοινό από τα καθημερινά του προβλήματα, ότι µέσα από τη λογοτεχνία της εφ «περνάει» η αμερικανική υποκουλτούρα κλπ. Με αυτό το πνεύμα δεν άργησε να εκδηλωθεί και µια περιφρόνηση προς το είδος, συνεπώς και για τους συγγραφείς του, φαινόμενο καταλυτικό που επηρέασε και το αναγνωστικό κοινό. Έτσι, λίγο ή πολύ, κάθε Έλληνας συγγραφέας που θα 'θελε να ασχοληθεί µε την εφ αποθαρρυνόταν από το φόβο µήπως και περιθωριοποιηθεί ή στιγματιστεί σαν «ελαφρύς».

Όλη αυτή η στάση απέναντι στη λογοτεχνία της εφ ήταν φυσικά λανθασμένη, κι αυτό συνέβη επειδή η εφ σαν είδος λογοτεχνικό, δεν έχει μελετηθεί στη χώρα µας -δεν έχει ακόμη έως τώρα γίνει κάποια αξιόλογη απόπειρα προς αυτόν τον τοµέα- και ὡς εκ τούτου δεν ήταν δυνατή µια πιο έντιμη προσέγγιση προς το είδος, Έτσι, είναι κατόρθωμα το γεγονός ότι βρέθηκαν κάποιοι συγγραφείς που τόλμησαν να γράψουν έργα ή διηγήματα επιστημονικής φαντασίας, όπως αξιέπαινη είναι και η προσπάθεια κάποιων εκδοτών, που µέσα από διάφορα περιοδικά επιχείρησαν -και εν µέρει το πέτυχαν- να αποκαταστήσουν τη θέση της εφ στη χώρα µας και στα µάτια του αναγνωστικού κοινού. Τις προσπάθειες αυτές θα τις δούμε πιο κάτω, στη συνέχεια αυτού του σύντομου ιστορικού.

Πόσο είναι απαραίτητη, όµως, µια καταγραφή του χώρου για την Ελλάδα; Φοβάμαι ότι αρκετοί θα διαφωνήσουν για την απόπειρα, αλλά πιστεύω ότι τώρα πια είναι απαραίτητη µια πρώτη καταγραφή αφού, εκτός από το πλήθος των άρθρων και διηγημάτων που υπάρχουν έχουν γραφτεί περίπου 55 βιβλία εφ, από τα οποία, γύρω στα 20 είναι παιδικά. Και φυσικά, δεν μπορούμε να μιλάμε παρά για επιρροές ή µη, όχι όμως και αντιγραφές. Άλλωστε, η γόνιμη δημιουργία των Ἑλλήνων λογοτεχνών που ασχολήθηκαν μ αυτό το είδος, ετούτο το αισιόδοξο παρουσιάζει: έχει εστιάσει τους προβληματισμούς της πάνω στα ίδια ακριβώς θέματα που έχει σταθεί και η ξένη, παρόμοια λογοτεχνία. Έτσι, έχουμε καθαρά διαστημικές περιπέτειες, ιστορίες µε ρομπότ, προφητείες για μελλοντικές κοινωνίες, οικολογικά προβλήματα, το οντολογικό πρόβλημα ή, ἂν θέλετε, το συνειδησιακό πρόβλημα απέναντι στην «επαφή» µε άλλες διάνοιες, μάχες µε εξωγήινους, η επίδραση των ψυχοφαρμάκων σε κάποια κοινωνία κλπ., που αντιπροσωπεύονται είτε µε κάποιο βιβλίο - μυθιστόρημα είτε µέσα από τις σελίδες κάποιου διηγήματος, Και τέλος, έχουμε λίγα αλλά καλά μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας για παιδιά.

Ελληνική πρωτιά: το ταξίδι του Λουκιανού στο φεγγάρι

Όλες οι ιστορίες λογοτεχνίας της εφ σαν πρώτο βιβλίο του είδους αναφέρουν αυτό του Λουκιανού. Μεγάλος παραμυθάς ο Λουκιαγός ο Σαμοσατεύς (από τα Σαμόσατα), είναι πράγματι ο πρώτος διδάξας, αφού µε το βιβλίο του Ικαρομένιππος ταξιδεύει στο φεγγάρι. Το θέμα του είναι εντελώς φανταστικό και μ᾿ αυτό ο Λουκιανός σατιρίζει γεγονότα και καταστάσεις της εποχής του. Τον ίδιο σκοπό είχε και µία άλλη γνωστή, καυστική σατιρική µορφή της λογοτεχνίας µας, ο Ανδρέας Λασκαράτος, όταν γύρω στα 1910 έγραψε το διήγημα Ταξίδι στο Δία, τη σάτιρα για τα ήθη και έθιμα της εποχής του.

Τα στοιχεία που αναφέρει ο Λουκιανός, είναι εντελώς φανταστικά. όµως υποστηρίζεται από κάποιους μελετητές ότι το μύθο, δηλαδή την πτήση του ανθρώπου, την είχε εμπνευστεί από κάποιες επιστημονικές προσπάθειες που έγιναν στην Αρχαιότητα. Δηλαδή. είναι πιθανό ότι ο Λουκιανός εμπνεύστηκε από τα πειράματα του μηχανικού Αρχύτα του Ταραντίνου, ο οποίος εἰχε κατασκευάσει τη λεγόμενη «πετοµηχανή», ένα μηχανικό ιπτάμενο περιστέρι, που μπορούσε να διανύσει, πετώντας, µιαν απόσταση διακοσίων περίπου µέτρων. Στον Αρχύτα αποδίδουν ακόµα µια πολύ εντυπωσιακή περιγραφή περιφοράς γύρω από τη Γη, µέσα σε µια ερμητικά σφραγισμένη σφαίρα, από την οποία επηρεάστηκε ίσως και ο Λουκιανός.

Ο Αρχύτας θεωρείται µια πρόδρομη µορφή της επιστήμης της μηχανικής στην αρχαία Ἐλλάδα, όµως κατά πόσο ήταν πραγματικότητα µια παρόμοια περιφορά γύρω από τη Γη, είναι άγνωστο. Την ίδια άλλωστε ερώτηση μπορούμε να κάνουμε και για το έπος του Γιλγαμές, όπου περιγράφεται η Γη όπως όταν τη βλέπει κάποιος από ψηλά, δηλαδή πετώντας!

Παρόμοιες αναφορές σε επιστημονικά πειράματα απὀ την ελληνική αρχαιότητα υπάρχουν αρκετές, όπως λχ. στοιχεία για τον Αριστοτέλη αναφέρουν ότι έκανε αναφορά σε δύτες που ανέπνεαν αέρα αντλώντας τον µέσα από βυθισμένα δοχεία και μύθοι για το Μέγα Αλέξανδρο, λένε ότι κατέβηκε στο βυθό του Ινδικού ωκεανού, µέσα σ’ ένα γυάλινο βαρέλι. Ακόμα, οι αναφορές στις κατασκευές του Δαίδαλου και στο ρομπότ του Ἡφαιστου, τον Τάλω, όπως επίσης τις διάφορες μηχανικές κατασκευές του Ἡρωνα του Αλεξανδρινού, δίνουν µιαν άλλη διάσταση στο θέμα, ενδείξεις µιας «ανορθόδοξης» -για την τότε εποχή- δραστηριότητας, που είχε συµβάλει, πιθανότατα, σε κάποιες λογοτεχνικές δημιουργίες, σχετικές µε το θέμα µας, που όµως δε διασώθηκαν.

Όλα αυτά όµως άφησαν µια έντονη σφραγίδα στους μύθους και το γεγονός παραμένει αξιόλογο. Πώς µπορεί να εκληφθεί, πχ. η πτήση του Δαίδαλου και του Ίκαρου; Φυσικά, σαν κάποιο γεγονός που άφησε τη σφραγίδα του στην παράὅσοση· και στ' αλήθεια, ποιος πιστεύει ότι ο εμπνευσμένος εκείνος μηχανικός κατασκεύασε φτερά από κερί, που δεν εξυπηρετούν σε τίποτα, αφού είναι πολύ βαριά, άρα δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν υλικό πτήσης; Ούτε φυσικά αντέχουν· κάτι άλλο είχε κατασκευάσει, µε το οποίο κατόρθωσαν να πετάξουν και να διανύσουν την τεράστια -για την εποχή- απόσταση μεταξύ Κρήτης και Ικαρίας, δηλαδή διένυσαν περίπου 200 χιλιόμετρα, προτού βυθιστεί ο Ίκαρος!

Ο συνδετικός κρίκος

Όμως, από την αρχαία εποχή µέχρι τη νεότερη, οπότε και άρχισε να κάνει τα δειλά βήματά της στην Ἑλλάδα η λογοτεχνία τῆς εφ, πέρασαν σχεδόν 1500 χρόνια, διάστημα αρκετά µεγάλο, ίδιο όµως µε αυτό που χρειάστηκε η Δύση, η δυτική επιστήμη, για ν᾿ αντιληφθεί -µέσω του Γαλιλαίου- ότι η Γη δεν είναι το κέντρο του ηλιακού µας συστήματος, αλλά περιστρέφεται γύρω από τον Ἠλιο.

Η ελληνική εφ έχει µία πολύ σύγχρονη εκκίνηση: Το 1933, ο Πέτρος Πικρός εκδίδει τὸ έργο του Από τον κόσμο του φεύγει στον κόσμο που έρχεται, ένα παιδικό βιβλίο εφ, μοναδικό για την εποχή του, σε παγκόσμια κλίμακα θα ΄λεγα, αφού τα γνωστά έργα του Βερν και του Ουέλς δεν είναι αυτό καθαυτό παιδικά αναγνώσματα. Και λίγο αργότερα, ο Ηρακλής Ζαχαριάδης µε το βιβλίο του Ο κοσµοκράτωρ. ανοίγει τις πύλες της καθαυτό γνήσιας εφ για ενήλικες. Ὑπάρχει όµως στο κενό αυτό των 1800 περίπου χρόνων, ένας συνδετικός κρίκος, ένα βιβλίο γραμμένο στα 1797, που προκάλεσε πολλές συζητήσεις, τότε και τώρα.

Πρόκειται για το βιβλίο του Στέφανου Δημητριάδη Απανθίσματα, που εκδόθηκε στη Βιένη στα 1797. Ο πλήρης τίτλος του έργου -σύμφωνα µε τη συνήθεια της εποχής- ήταν: «Απανθίσματα εκ τινος βιβλίου ἑτερογλώσσου συλλεχθέντα, προσαρμοσθέντα τε και μεταφρασθέντα εις την ημετέραν απλήν διάλεκτον, παρά τοῦ ελλογιμωτάτου και λίαν φιλογενούς Στεφάνου Δηµήτριάδου τοῦ εκ νήσου Σκιάθου. Ἐν Βιέννη 1797. Τύποις Μαρκ. Πούλιου».

Η σύγχρονη επανέκδοσή του (εκδόσεις «Κουλτούρα», 1977). δημιούργησε σάλο, αφού πολλά περιοδικά και εφημερίδες µε σχετικά τους άρθρα το εξύμνησαν σαν μοναδικό στο είδος του έργο και χαρακτήρισαν το συγγραφέα του «Έλληνα Βερν». Απαντήσεις δόθηκαν ενάντια στην αυθεντικότητα ή όχι της συγγραφής, δηλαδή για το αν το κείµενο ήταν καθαρά έμπνευση του συγγραφέα ή απανθίσματα από βιβλία Γάλλων συγγραφέων της εποχής. Το έργο του Δημητριάδη αναφέρεται σε μια μελλοντική κοινωνία, αυτή του 2400 μ.Χ. (!) και ο συγγραφέας οραματίζεται έναν κόσμο γεμάτο από τα επιτεύγματα της σημερινής εποχής. Στον πρόλογο του βιβλίου οι εκδότες σημειώνουν τα εξής: «Αν και στον τίτλο αναφέρεται πως ο Δημητριάδης μετέφρασε τα Απανθίσματα, δεν είναι δύσκολο να διαπιστωθεί πως ο ίδιος ήταν ο συγγραφέας του φυλλαδίου αυτού µε τις τολμηρότατες για τη σκοταδιστική εκείνη εποχή ιδέες του· κι ακόμα φαίνεται ολοκάθαρα η προσπάθεια που καταβάλλει σε µερικά σημεία ώστε να φανεί αρεστός στο θρησκευτικό πνεύμα του καιρού του. Προφασίζεται τέλος, πως κάνει μετάφραση από κάποιο ξένο έργο, ίσως για ν᾿ αποτραπεί πιθανή καταδίωξη ή γελοιοποίησή του».

Αν διαβάσει κανείς το έργο του Στ. Δημητριάδη, εκπλήσσεται από το πλήθος των επαναστατικών θεωριών που περιέχει, όπως πχ. για τη φυσική εξέλιξη ή για το ότι οι νέοι αγαπούν περισσότερο το Θεό µε τη γνώση των φυσικών επιστημών. Δεν υπάρχει σαφής ένδειξη ότι πρόκειται για βιβλίο αντιγραμμένο. Επηρεασμένο όµως οπωσδήποτε, αν και είναι δύσκολο να διερευνηθεί το ποσοστό επιρροής που δέχτηκε ο Δημητριάδης και το αντίστοιχο ποσοστό τῆς δικής του συµµετοχής. Αποτελεί όµως το έργο ένα μοναδικό δείγμα «γραφής» -αυτής που αργότερα, στη διαστημική εποχή, θα ονομαστεί επιστημονική φαντασία- σε µια εποχή που η φραστική ελευθερία, η προφητεία πάνω στο µέλλον, η ενορατικότητα, λίγο απείχε από τη μαγεία.

Το ξεκίνημα: 1937-1966

Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, τόσο η ξένη εφ όσο και η ελληνική, έχουν «σχεδόν» την ίδια χρονολογική εκκίνηση. Ανάμεσα στα 1925-30 η ξένη, στα 1937 η ελληνική, µε την υπενθύμιση ότι στο έργο του Ηρ. Ζαχαριάδη Κοσμοκράτωρ, δεν υπάρχει το παραμικρό δάνειο από αλλού. Πρόκειται για έργο γνήσια ελληνικό, αντιπροσωπευτικό -αν και μοναδικό- της τοποθέτησης της λογοτεχνίας µας απέναντι σε κάποια αιτούµενα της εποχής.

Σε αντίθεση, ο Γ. Τσουκαλάς µε τον Αόρατο Άνθρωπο (1938), δεν κάνει τίποτα λιγότερο από το να τονίζει την άμεση επιρροή του ξενόγλωσσου είδους, πάνω στην ελληνική πραγματικότητα... επί το χειρότερο.

Θα περάσουν είκοσι χρόνια και το 1957 ο Γ. Βουλόδημος θα κυκλοφορήσει το Ταξίδι στ Άστρα, µία γνήσια διαστημική περιπέτεια µε πολύ σασπένς, βασισμένη πάνω στα υπάρχοντα τότε επιστημονικά δεδομένα δηλαδή ένα βιβλίο «σκληρής» επιστημονικής φαντασίας. Η ιστορία του άλλου έργου του, Ανταρκτίδα (1958), στηρίζεται πάνω σε µια επιστημονική ανακάλυψη και έχει το ίδιο ενδιαφέρον μὲ το πρώτο. Όμως το Ταξίδι στ’  Άστρα είχε συλληφθεί σαν ιδέα στη διάρκεια της Κατοχής (1941-1944), γεγονός που δείχνει ότι σπέρματα της ἴδιας λογοτεχνικής αναζήτησης υπήρχαν και παρέμεναν σε λήθαργο, λόγω των γνωστών πολιτικών περιπετειών της χώρας. Ας υπενθυμίσω εδώ, ότι γύρω στην ίδια χρονολογική περίοδο (1940-1945) ξεκινούν τη σταδιοδρομία τους πολλοί διάσημοι ξένοι συγγραφείς τῆς εφ. Δυστυχώς, εκεί (σ.σ. στο εξωτερικό) υπήρξαν οι κατάλληλες συνθήκες για την άνθιση του είδους, σ᾿ αντίθεση µε τη χώρα µας, που σπαρασσόταν από τις γνωστές καταστάσεις. Έτσι, τα δειλά και µικρά δείγματα έμειναν εκεί· σαν απλές προσπάθειες, που έδειχναν ότι παρά τη δεινή κατάσταση της χώρας, η φαντασία δεν είχε λείψει. Η διαστημική εποχή που πλησίαζε, κάπως είχε γίνει αντιληπτή.

Οι επόμενες εκδόσεις µέχρι τη λήξη της περιόδου παρουσιάζουν µια ποικιλία θέασης πάνω στο φαινόμενο. Το βιβλίο της Μαρίας Δαβαρούκα Ο πλανήτης µε τη ζωή (1960), απλοϊκό στη σύλληψη και στη γραφή, εκφράζει δύο πράγματα: µια υπόμνηση και ένα αίτημα. Ὑπόμνηση ότι το είδος δε χάθηκε, ότι υπάρχει, άσχετα αν υποσιτίζεται -άλλωστε έχουν περάσει δύο χρόνια από την εμφάνιση του Γ. Βουλόδηµου- και ένα αίτημα για μια αυθεντική δηµιουργία εφ.

Το βιβλίο της Φραντζέσκας Γ. Στελλακάτου Ταξιδεύοντας στη Σελήνη και στον Άρη είναι µία πολύ αξιόλογη «στιγμή» στην ιστορία της ελληνικής εφ. Θα το χαρακτήριζα προφητικό έργο αφού, γραμμένο στα 1963 και χρησιμοποιώντας όλα τα υπάρχοντα έως τότε επιστημονικά στοιχεία, δομεί το μύθο της σε δύο φάσεις: α) αυτή του ταξιδιού στη Σελήνη και ϐ) αυτή του ταξιδιού στον Άρη, που σημειωτέον θεωρεί αλληλένδετους κρίκους µιας εξέλιξης στις διαστημικές εξερευνήσεις. Θα μπορούσαμε να πούμε, ότι πρόκειται για κείµενο που αντλεί τον µεν μύθο από τον λογοτεχνικό χώρο (φαντασία), τη δομή όµως και εξέλιξή του τη στηρίσει στα έως τότε επιστημονικά επιτεύγματα, δημοσιεύσεις, απόψεις κλπ. (επιστήμη). Άρα το βιβλίο είναι ένα αυθεντικό δείγμα του είδους της εφ και αν θέλουμε να κάνουμε κάποιους παραλληλισμούς µε το ξενόγλωσσο είδος, θα το κατατάσσαμε στη «σκληρή επιστημονική φαντασία». Χαρακτηριστικό είναι ότι το προλογίζει ο διάσημος καθηγητής Δρ. Χέρμαν Όμπερθ, που ανάµεσα στ’ άλλα, σημειώνει και τα εξής για το έργο: «Έχει πολλά σημεία που τα διακρίνει η πρωτοτυπία κι ενώ διατηρεί ευλάβεια σε ορισμένες αρχές της επιστήμης, δίνει στον κεντρικό πυρήνα του μύθου συναρπαστικό περιεχόμενο. Είναι µυθιστόρηµα που διεγείρει γενικά το ενδιαφέρον κι αφορά όχι µόνο τους ειδικούς, αλλά και πάντα µη ειδικό. Εισάγει δε τον αναγνώστη στις θεμελιώδεις αρχές των διαστημικών ταξιδιών...».

Το έτος 1966 θά κυκλοφορήσουν δύο έργα, αυτό του Χαρίτωνος Μισαηλίδη Τι είδα εις τον Άρην και του Βασίλη Πάσχου, Πρωτοπόροι στο διάστημα. Το πρώτο είναι απλοϊκό, αφελές και παιδαριώδες, τόσο στο θέμα όσο και στην απόδοση. Στόχος του είναι ο παραλληλισμός των δύο κοινωνιών (γήινου - αρειανού), οι μεταξύ τους συγκρίσεις και άλλα παρόμοια, ενώ αυτό που διαφαίνεται, είναι ο πόθος του συγγραφέα για βελτίωση των γήινων συνθηκών ζωής, συνηθειών, εθίμων κλπ. Απέχουμε πολύ από το σκωπτικό «Ταξίδι στο Δία» του Αντρέα Λασκαράτου, που αποτελεί και ένα πολύ αξιόλογο διήγημα - σταθμό για το ελληνικό είδος. Το βιβλίο του Βασίλη Πάσχου είναι καθαρή λογοτεχνία επιστημονικής ή διαστημικής φαντασίας, γεμάτο καλοπροαίρετη εθνικοφροσύνη. Αν και πρέπει να θεωρείται σαν αποτεινόµενο σε νέους, είναι πολύ ενδιαφέρον για όλες τις ηλικίες. Ένα κεφάλαιο δε του βιβλίου αναφέρεται και στη χαµένη Ατλαντίδα, θέμα ιδιαίτερα αγαπητό στο συγγραφέα (ο Β. Πάσχος έχει ιδρύσει και διευθύνει το «Μουσείο της Ατλαντίδας»).

Οι χρονολογίες 1960 και 1966 οριοθετούν µιαν ακόμη δύσκολη πολιτική και κοινωνική περίοδο για τη χώρα µας. Έτσι οι λίγες προσπάθειες αντικειμενικά είναι καταδικασμένες χωρίς συνέχεια και αυτό αποδεικνύεται µε την επιβολή της Δικτατορίας το 1967-1973 (σημ. redworlds: 1974), που είναι µια ουσιαστικά νεκρή περίοδος για το είδος. Έχουμε λοιπόν την περίοδο 1937-1966, τριάντα ολόκληρα χρόνια και µόνο επτά ουσιαστικά βιβλία, ένα κάθε 4½ χρόνια αναλογικά, δηλαδή σχεδόν τίποτα. Είναι µια περίοδος ανίχνευσης και επαφής -μόλις- µε το είδος της επιστημονικής φαντασίας͵ ενώ στην ίδια αυτή περίοδο στο εξωτερικό, υπάρχει ένας οργασμός εκδόσεων.

Η διαστημική έρευνα και η επιρροή της

Η δεκαετία του 1970 µπορεί να θεωρηθεί σαν η κύρια χρονική περίοδος όπου η αναζήτηση στο χώρο του διαστήματος, οι εκπληκτικές εξερευνήσεις Αμερικανών και Σοβιετικών, επηρεάζουν τους Έλληνες συγγραφείς εφ και γίνονται γόνιμες ζυμώσεις. Ουσιαστικά, η διαστημική αυτή πανδαισία ξεκινά το 1968 (σημ. redworlds: 1969), όταν ο άνθρωπος πάτησε για πρώτη φορά στο φεγγάρι.

Όμως δεν είναι αυτό το μοναδικό σημείο αναφοράς: έχουμε παράλληλα την πτώση τῆς Δικτατορίας το 1974, γεγονός που απελευθέρωσε τη λογοτεχνική παραγωγή που τόσα χρόνια εχείµαζε, και έδωσε τη δυνατότητα να εκφραστεί σ᾿ όλα τα πεδία και τους χώρους της λογοτεχνίας. Φυσικά, υπήρξε µια έξαρση του πολιτικού κυρίως βιβλίου, του ιστορικού αλλά και του λογοτεχνικού, το οποίο σταδιακά επικράτησε, έναντι των άλλων, µετά από κάποιο χρονικό διάστημα, όπως ήταν φυσικό άλλωστε.

Στο χώρο της ελληνικής εφ κάνουν την εµφάγισή τους -έως το τέλος της δεκαετίας, δηλαδή το 1979- αρκετοί συγγραφείς, από τους οποίους άλλοι είναι ήδη λογοτέχνες µε κάποια βιβλία πίσω τους κι άλλοι πρωτοπαρουσιάζονται δυναμικά στο χώρο τῆς εφ και µόνο. Είναι µέχρι σήμερα οι καλύτεροι στο είδος, µε µεγάλο πεδίο ενδιαφερόντων, που θίγουν πολλά προβλήματα, τόσο της εφ ειδικά όσο και τῆς λογοτεχνίας γενικότερα. Έτσι, έχουμε την παρουσία των Διαµαντή Φλωράκη (τρία βιβλία), Αντρέα Ντούπα (τρία βιβλία). Φρέντυ Γερμανού, Μάκη Πανώριου και Γιώργου Μπαλάνου (ένα βιβλίο ο καθένὰς).

Τα θέματα που θίγονται µέσα από τα βιβλία αυτά (βλ. και στοιχεία στο χρονολόγιο ελληνικής εφ) είναι ποικίλα και αφορούν τοµείς άγνωστοὺς στο είδος έως τότε, όπως λ.χ. το οντολογικό πρόβλημα (κυρίως µέσα από τα έργα του Δ. Φλωράκη). τὸ πρόβλημα των ρομπότ (Μ. Πανώριος), οικολογικό πρόβλημα, πληθυσμιακό, των µέσων μαζικής επικοινωνίας, οι σχέσεις ανθρώπων µε εξωγήινους, η κατάκτηση του διαστήματος (Αν. Ντούπας) και πολλά άλλα (κυρίως στους Φ. Γερμανό και Γ. Μπαλάνο). Βρίσκουμε γενικά µια ποικιλία θεμάτων που δεν έχει να ζηλέψει σε τίποτα την ξενόγλωσση παραγωγή, η οποία παράλληλα κυκλοφορεί μεταφρασμένη στην Ελλάδα, σε μεγάλους αριθμούς. Είναι και αυτό ένα φαινόμενο που εντάσσεται στη δεκαετία του 70, έχει όμως την εξήγησή του.

Τα περιοδικά εκλαϊκευμένης επιστήμης και εφ

Τον Ιούνιο του 1975, ο εκδοτικός οίκος «Χρυσή Τομή» κυκλοφόρησε το περιοδικό Αινίγματα του Σύμπαντος, µε Διευθυντή Συντάξεως το Χρήστο Δ. Λάζο. Το περιοδικό κυκλοφόρησε συνολικά 76 μηνιαία τεύχη, έως το Σεπτέμβριο του 1981, οπότε και σταμάτησε η ἐκδοσή του. Είχε ήδη όµως αποθέσει σημαντική σφραγίδα στον περιοδικό έντυπο Τύπο, αφού σαν περιοδικό εκλαϊκευμένης επιστήμης, δημοσίευε παράλληλα και διηγήματα εφ. Ήταν το πρώτο έντυπο στην Ελλάδα, που συστηματικά καλλιέργησε το είδος της εφ µε διηγήματα τόσο ξένων όσο και Ελλήνων συγγραφέων, έκανε ειδικά αφιερώματα στην εφ που υπήρξαν μοναδικές εκδόσεις και πολύ σύντομα προκήρυξε διαγωνισμό διηγήματος εφ. Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν όλοι οι αξιόλογοι Έλληνες συγγραφείς εφ τότε υπήρξαν συνεργάτες του, όπως οι Δ. Φλωράκης, Μ. Πανώριος, Γ. Μπαλάνος, στο οποίο δηµοσίευαν συχνά είτε άρθρα είτε διηγήματα εφ.

Τέλος, τον Οκτώβριο του 1977 η «Χρυσή Τοµή» κυκλοφόρησε το πρώτο στην Ελλάδα περιοδικό επιστημονικής φαντασίας και µόνο, την Ανδρομέδα, υπό τη Διεύθυνση του Μ. Πανώριου και Διευθυντή Συντάξεως το Χρήστο Δ. Λάζο. Δυστυχώς δεν υπήρξε συνέχεια, γιατί δεν υπήρχε, ακόμη, ειδικό κοινό που θα μπορούσε να συντηρεί ένα τόσο ειδικευμένο περιοδικό. Έτσι η Ανδρομέδα έμεινε στο Νο 1 (!). Όμως ο εκδοτικός οίκος είχε ξεκινήσει µια σειρά βιβλίων µε το γενικό τίτλο: «Ἑλληνική επιστημονική φαντασία», όπου ήδη είχαν ενταχθεί τέσσερα (δύο του Δ. Φλωράκη. ένα του Γ. Βουλόδημου και ένα του Μ. Πανώριου) και ετοίμαζε αρκετά άλλα. Οι φορείς και συνεργάτες του περιοδικού όµως, δεν έμειναν εκεί, αφού προχώρησαν στην ίδρυση τῆς πρώτης στην Ελλάδα κινηματογραφικής λέσχης επιστημονικής φαντασίας, η οποία έζησε για δύο περίπου χρόνια, κάνοντας μεταμεσονύχτιες προβολές, προβάλλοντας αξιόλογες ταινίες τόσο από το φανταστικό κινηματογράφο, όσο και από αυτόν της εφ.

Στον γενικότερο χώρο τώρα, η σταδιακή παρουσίαση του είδους της λογοτεχνίας της εφ από τα Αινίγματα του Σύμπαντος, έδωσε αφορμή σε άλλους εκδότες να προγραμματίσουν εκδόσεις - µεταφράσεις ξένων συγγραφέων, Ἔτσι η αγορά πλημμύρισε µε ανθολογίες, βιβλία και άλλα παρουσιάζοντας µιαν έξαρση. Όλα αυτά συμπορεύονταν φυσικά µε τα διεθνή διαστημικά προγράμματα έρευνας, τις πολλές και καλές ταινίες επιστημονικής φαντασίας, κυρίως τις διαστημικές περιπέτειες κλπ.

Ὑπήρξαν κι άλλοι στον έντυπο χώρο που προσπάθησαν, χωρίς επιτυχία, να παίξουν κάποιο ρόλο. Τον Οµτώβριο του 1976 κυκλοφόρησε το περιοδικό Αναλόγιο, µε εκδότη τον Κώστα Καθαθά και Διευθυντή Συντάξεως τον Πητ Κωνσταντέα, που περιείχε άρθρα επιστημονικά, όσο και διηγήματα ε.φ. Κυκλοφόρησε συνολικά 9 τεύχη έως τον Ιούνιο του 1977, οπότε διέκοψε την ἐκδοσή του. Είχε όµως προκηρύξει και αυτό διαγωνισμό διηγήματος εφ και στο τεύχος 9 δηµοσιεύθηκαν τα τρία βραβεία που είχε θεσπίσει: Α' βραβείο στον Αλέξανδρο Λάρα, για το διήγημα «Προμηθέας», Β΄ βραβείο στον Μανώλη Μανωλά, για το διήγημα «Παράλληλη ιστορία» και Γ΄ βραβείο στο Μιχάλη Παπανατσίδη, για το διήγημα «Η επιστροφή».

Μια νέα προσπάθεια ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1978 µε την έκδοση του περιοδικού Nova, που ήταν «μηνιαίο περιοδικό επιστημονικής φαντασίας» µε εκδότη - διευθυντή τον Άγγελο Μαστοράκη. Κυκλοφόρησε συνολικά τέσσερα µόνο τεύχη, έως το Σεπτέμβριο του 1976, οπότε και έκλεισε. Είχε κυρίως διηγήματα ξένων συγγραφέων και µόνο στο τελευταίο του τεύχος δηµοσίευσε ένα διήγημα του Αντρέα Ντούπα µε τίτλο «Ο κυνηγός».

Δίκαια λοιπόν η δεκαετία του 70 χαρακτηρίζεται σαν µια γόνιμη δεκαετία για τη λογοτεχνία της εφ στην Ἑλλάδα, παρά τις αποτυχημένες προσπάθειες για επιβίωση περιοδικών ειδικών στο είδος. Όμως τα Αινίγματα του Σύμπαντος συνέχισαν να αφιερώνουν διάφορα τεύχη στο είδος αυτό ή στους πρωτοπόρους του, όπως λχ. στον Εν. Μπάροουζ και να δημοσιεύουν άρθρα, κριτικές κλπ. Το Σεπτέμβρη του 19811 έπαψε να υπάρχει το μόνο έντυπο που φιλοξενούσε παρόμοια θέματα. Έπαψε να υπάρχει το ερέθισμα, έπαψε να υπάρχει και η ανταπόκριση· παρουσιάστηκε μια πτώση στην κίνηση των βιβλίων, όσο και στη συγγραφή έργων από Έλληνες συγγραφείς. Μόνο προς το τέλος του 1981 κυκλοφόρησε ο Δ. Φλωράκης το Θέα από τα κτισμένα παράθυρα, ενώ πολλά διηγήματα εφ που είχαν συγκεντρωθεί εξαιτίας του διαγωνισμού εφ έμειναν αδημοσίευτα και υπάρχουν ακόμα στο αρχείο μου2.

Από το μαρασμό στη νέα άνθιση

ἨἩ ύφεση τράβηξε µακριά. Πτώση της κυκλοφορίας σχετικών βιβλίων, επιθέσεις από διάφορους κύκλους κατά της λογοτεχνίας της εφ, επιθέσεις σκοπιμότητας και όχι ουσίας, ανυπαρξία περιοδικών, αφού καµιά σχετική έκδοση δεν παρουσιάστηκε. Μόνο διηγήματα εφ δημοσιεύονταν διάσπαρτα σε διάφορα περιοδικά, όπως στο Σινέ Φανταστικό ή σε διάφορα περιοδικά κόμικς. Ἑλληνικό έργο κανένα, εκτός από µια συλλογή φανταστικών διηγημάτων του Διονύση Καλαμβρέζου, Η μηχανή σταμάτησε (1984) η οποία περιείχε δύο ή τρία διηγήματα εφ.

Ήταν µια κρίση που κράτησε µέχρι το 1985 όταν το Δεκέμβριο της χρονιάς αυτής κυκλοφόρησε το αξιόλογο βιθλίο του Πάνου Φιλιππακόπουλου Καθρέφτες τ' ουρανού, που σηματοδότησε τη νέα άνθιση του είδους, αφού ἡ επόμενη χρονιά, το 1956, θα µας δώσει τέσσερα βιβλία και τρεις νέους συγγραφείς: Δ. Φλωράκης, Στα ίχνη του ανύπαρκτου, Γιώργος Μαρζέλος, 99 SEX-ER, η κοινωνία των σοφών αλόγων, Στυλιανός Μωυσείδης, Τάλως, ο τρόμος που ήρθε από το χθες και Παύλος Λάμπρος, Έρωτας στη Σελήνη.

Ὑπάρχει εξήγηση για την ἐξαρσή αυτή; Νομίζω πως υπάρχει· είναι η αλλαγή στη νοοτροπία πολλών εκδοτών για το είδος -η εκδοτική ὅραστηριότητα έχει ξαναρχίσει- κάποια νέα περιοδικά ξαναπροωθούν τη λογοτεχνία αυτή (το Ανεξήγητο είναι ένα από αυτά), έγιναν μάλιστα και κάποιες ομιλίες µε θέμα τη λογοτεχνία της εφ (θυμάμαι µία στο Κέντρο «Δημήτρης Γληνός»), περιοδικά µε κόμικς δημοσιεύουν µελέτες και διηγήματα, έχουμε ξανά µια έξαρση ταινιών εφ και γενικά το είδος βγαίνει από την αφάνεια στην οποία είχε πέσει.

Προσθετικά συμπληρώνω ότι κυκλοφόρησαν καταπληκτικά ἆλµπουμ - κόμικς µε θέµατα επιστημονικής φαντασίας (βλ. άρθρο µε τίτλο: «Τα κόμικς της ἐπιστηµονικής φαντασίας στην Ελλάδα»), ενώ έχουμε και αντίστοιχα, παιδικά ή όχι, περιοδικά µε διαστημικές περιπέτειες σε συνέχειες. Τέλος, στα τελευταία αυτά χρόνια, κυρίως από το 1984 και µετά, έχουμε µιαν εκδοτική άνθιση της φανταστικής λογοτεχνίας γενικότερα. της οποίας τµήμα είναι και η εφ.

Η «νέα γενιά» των Ἑλλήνων λογοτεχνών της εφ αντιμετωπίζει το πρόβληµα σφαιρικά και δεν περιορίζεται στα διαστημικά ταξίδια και µόνο. Έτσι, τα θέματα που θίγονται, αφορούν την εξωγήινη απειλή που τελικά πετυχαίνει να ενώσει τοὺς ανθρώπους (Καθρέφτες τ’ ουρανού), τὴ στάση τῆς κοινωνίας απέναντι στα φυχοφάρμακα και τη συμπεριφορά των ατόμων της κοινωνίας αυτής (99 SEX-ER κλπ.), τους κινδύνους που συνεπάγεται η πυρηνική ενέργεια, η οποία ξαναθέτει σε λειτουργία ένα τρομερό ρομπότ (Τάλως κλπ.) και το οικολογικό - πληθυσμιακό πρόβλημα (Έρωτας στη Σελήνη). Πέρα απὀ τη διατύπωση και καταγραφή των αιτημάτων που θέτουν οι συγγραφείς, αξιόλογες είναι και οι προτεινόμενες λύσεις, έτσι όπως διαγράφονται σήμερα οι δυνατότητες αυτές, µέσα από τις ποικίλες κοινωνικές, πολιτικές ή διεθνείς καταστάσεις.

Από την άποψη αυτή, οι Έλληνες συγγραφείς ανταποκρίνονται στο ακέραιο στην πρόκληση της εποχής και μεταφέρουν ένα καθολικό αίτημα: αυτό της διεξόδου από την κρίση, αφού κάποια από τα -υποτίθεται φανταστικά- προβλήματα, ήδη τα βιώνουµε (όπως λχ. τον πυρηνικό κίνδυνο, το οικολογικό κλπ.).

Η χρυσή χρονιά: 1987

Έχω απόλυτο δίκιο όταν χαρακτηρίζω το 1987 «χρυσή» χρονιά, αφού κυκλοφόρησαν 6 (!) βιβλία επιστημονικής φαντασίας, σχεδόν όλα τους υπέροχα. Τα δύο ανήκουν στο Δ. Φλωράκη. που συνεχίζει την προβληματική του σε σχέση µε το οντολογικό συνειδησιακό πρόβλημα, µε το γνωστό ύφος και σαφή θέση απέναντι στο πρόβλημα.

Τα τέσσερα άλλα αποτελούν εκπλήξεις ύφους και σεναρίου (μύθου). Ο Διονύσης Καλαμβρέζος µε το Ένα περιστατικό στα χρόνια της Δυαρχίας µας εισάγει σ᾿ έναν κόσμο τύπου Όργουελ (1984), σκοτεινό, καταθλιπτικό, όπου ο ήρωας πέφτει σε εκπλήξεις. Πολύ καλογραμμένο το έργο και ωραία δοσμένο. Ο Δημήτρης Περετζής µε Τα ποδήλατα της λεωφόρου Σοφίας, ξεδιπλώνει ένα όραμα απαράμιλλης ομορφιάς, που ειλικρινά συναρπάζει. Δε στέκεται όµως εκεί. Ο μύθος που στηρίζει το έργο του, η δεύτερη οπτική µατιά του συγγραφέα είναι καυστική, παρά την ελαφρότητα που φαίνεται ότι επιδιώκει να περάσει ο συγγραφέας. Σαν πρώτη προσπάθεια, είναι πολύ αξιόλογη.

Το βιβλίο του Γιώργου Μαρτίνη Simpantico, είναι συναρπαστικό σαν ιδέα και σύλληψη, στο οποίο συναντάμε τα στοιχεία εκείνα που απαρτίζουν ένα γνήσιο µυθιστόρηµα επιστημονικής φαντασίας, ταξίδια στο διάστημα, πυρηνικός πόλεμος, µεταλλαγμένοι, δηµιουργία πολιτισμού σε νεκρό πλανήτη και άλλα. Θεματική υπέροχη, αλλά αδύνατη λογοτεχνική γραφή. Και η ίδια αδυναμία (στην τετραγωνική της ρίζα), χαρακτηρίζει το άλλο έργο, αυτό του Στέλιου Αρώνη Οργάνωση σωτηρίας, που σαν γραφή είναι απαράδεκτο, είναι όµως αξιόλογο σαν θεματική.

Ἐδώ εξαντλείται το 1987, αλλά σαν προέκτασή του έχει το βιβλίο του Γιάννη Τσελέπη Ένας υπερεγκέφαλος ξαναγεννιέται, που κυκλοφόρησε το 1988 και αποτελεί το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα γραφής επιστημονικής φαντασίας, γραμμένο από Έλληνα. Η πληθώρα των θεμάτων, επιστημονικών θεωριών, εφευρέσεων, φανταστικών πειραμάτων ή όχι, καθώς και το πολύ στρωτό ύφος του βιβλίου, το καθιστούν ένα ιδιαίτερα ωραίο δείγμα ακόμη και της ξενόγλωσσης παραγωγής. Από τότε περιμένουμε τον επόμενο Έλληνα συγγραφέα, που είναι πιθανό ότι κάπου κυοφορεί ένα νέο έργο, το οποίο ελπίζω να δούμε σύντομα σε κάποια προθήκη βιβλιοπωλείου.

  • 1. Τον Ιούνιο του 1981, ο Χρήστος Δ. Λάζος ήρθε σε διάσταση µε τις εκδόσεις «Χρυσή Τομή» και αποχώρησε.
  • 2. Θα ήταν παράλειψη αν δεν ανέφερα τη συµβολή του περιοδικού Απαγορευμένος Πλανήτης, περιοδικού εφ και μόνο. Όμως, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες, είναι απόλυτα ξεκομμένο από την ελληνική πραγματικότητα. Ούτε ένα διήγημα -έστω- ενός Έλληνα συγγραφέα δεν υπάρχει στις σελίδες του. Γιατί;
Species of articles