Είμαστε όλοι μολυσμένοι από τον ιό της ιστορίας

Submitted by nikosal on Sun, 12/09/2018 - 19:40

Η συζήτηση των Άγγελου Μαστοράκη και Δημήτρη Αρβανίτη με το συγγραφέα Ζόραν Στεφάνοβιτς για την εφ στη Σερβία δημοσιεύθηκε στο τ. 2 του Nova (δεύτερη περίοδος, Απρίλιος 1994). Συμμετείχε και ο εκδότης Κοσμάς Κοσμίδης. Μαζί δημοσιεύθηκε η σχετική φωτογραφία του Χρήστου Λογαρίδη με λεζάντα «ενθύμιο ελληνοσερβικής εφ φιλίας». Αριστερά ο Μαστοράκης, δίπλα του ο Κοσμίδης, δεξιά ο Αρβανίτης. Ο Στεφάνοβιτς στη μέση. Δεν γνωρίζω ποια είναι η εικονιζόμενη κοπέλα -Ν.Α.

Φωτ. Χρήστος Λογαρίδης

~~

Πάντοτε ήθελα να πληροφορηθώ από πρώτο χέρι1, τα της εφ των ανατολικών χωρών και ειδικά της Γιουγκοσλαβίας, στην οποία μέχρι τώρα ακούγαμε απλώς ότι γνώριζε μια ιδιαίτερη άνθηση. Ο νέος και πολύ σημαντικός Γιουγκοσλάβος συγγραφέας Ζόραν Στεφάνοβιτς2 (Ζ) βρέθηκε πρόσφατα στην Αθήνα. Μια ευκαιρία που δεν θα μπορούσε να μείνει ανεκμετάλλευτη. Έτσι εγώ (Μ), ο συνεργάτης Δημήτρης Αρβανίτης (Α) και ο φίλος εκδότης Κοσμάς Κοσμίδης (Κ) τον συναντήσαμε και προέκυψε μια κάτι παραπάνω από ενδιαφέρουσα, όσο και πολύωρη συζήτηση.

Παραθέτουμε τα αποσπάσματα που ο χώρος αυτού του τεύχους μας επιτρέπει και σίγουρα θα επανέλθουμε σύντομα με κάποιο αντιπροσωπευτικό γιουγκοσλαβικό διήγημα.

Είμαστε όλοι μολυσμένοι από τον ιό της Ιστορίας
 

(Α) Σύμφωνα με την εγκυκλοπαίδεια του Νίκολς, οι πρώτοι Γιουγκοσλάβοι συγγραφείς εφ εμφανίζονται στις αρχές του 20ου αιώνα και διακρίνονται μάλιστα για τις πολύ πρωτότυπες ιδέες τους. Με εντυπωσίασε κάτι που σημειώνει ο Νίκολς, ότι στα έργα ενός από αυτούς εμφανίζονται για πρώτη φορά θέματα που ανέπτυξαν αργότερα μεγάλοι αγγλόφωνοι συγγραφείς και αναφέρει χαρακτηριστικά τον Όλαφ Στάπλεντον.

(Ζ) Ναι, πραγματικά ο Στάπλεντον επηρεάστηκε πάρα πολύ από το μυθιστόρημά Σβησμένο άστρο (1902) του Λάζαρ Κόμαρτσιτς (το ομώνυμο βραβείο θεωρείται το βραβείο Hugo της Γιουγκοσλαβίας). Αλλά και 100 χρόνια πριν, στις αρχές του 19ου αιώνα, υπήρχε στην Σερβία ένα ισχυρό κίνημα φανταστικής λογοτεχνίας που εκτός από στοιχεία Fantasy και τρόμου περιείχε και στοιχεία εφ, με την σύγχρονη έννοια του όρου. Στα μέσα βέβαια του 19ου, την περίοδο της αναγέννησης της σερβικής γλώσσας, οι συγγραφείς στρέφονται στα μυθολογικά και ιστορικά θέματα και δεν ασχολούνται πλέον με το φανταστικό, παρά μόνο στην τελευταία 20ετία του αιώνα. Τότε γράφεται και το πρώτο θεατρικό έργο εφ στον κόσμο: το Μετά από 1.000.000 χρόνια, του Ντραγκούτιν Ίλιτς (1879).

(Α) Είναι αλήθεια πως η πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος του Άρθουρ Κλαρκ 2010 έγινε στην Γιουγκοσλαβία;

(Ζ) Ναι, το μυθιστόρημα αυτό πρωτοεκδόθηκε στα σερβικά πριν ακόμα κυκλοφορήσει στην αγγλική γλώσσα, από τις εκδόσεις Solaris του Ζόραν Ζίβκοβιτς, που είναι ταυτόχρονα λογοτεχνικός πράκτορας κι αντιπροσωπεύει παγκόσμια μεγάλους συγγραφείς εφ, όπως την Ούρσουλα Λε Γκεν και τον Άρθουρ Κλαρκ. Θεωρώ πάντως πιο σημαντικό έναν άλλο εκδοτικό οίκο, τον Ζnak Sagite (Το σημάδι του βέλους), ο οποίος εκδίδει και το ομώνυμο περιοδικό που σας έδειξα, γιατί είναι ο μόνος που συνεχίζει να δημοσιεύει Σέρβους και Κροάτες συγγραφείς εφ ενώ ο Σολάρις εκδίδει μόνο Άγγλους και Αμερικανούς.

(Μ) Τι συνέβαινε όμως στα χρόνια του σοσιαλισμού; Μήπως το κράτος κατεύθυνε και έλεγχε άμεσα ή έμμεσα με επιχορηγήσεις, λογοτεχνικούς διαγωνισμούς και κρατικά βραβεία την όλη εκδοτική κίνηση της εφ;

(Ζ) Στην πρώτη περίοδο του Τιτοϊσμού, όταν ακολουθούσαμε το σοβιετικό μοντέλο, όλοι οι εκδοτικοί οίκοι ήταν υποχρεωμένοι να εκδίδουν ένα ορισμένο ποσοστό από βιβλία εφ. Όμως η έκρηξη της γιουγκοσλαβικής εφ έγινε έξω από τους κρατικούς εκδοτικούς οίκους. Σ' αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφέρω ξανά τον Μπόμπαν Κνέζεβιτς που διευθύνει τον Ζnak Sagite. Αυτός ο εκδοτικός οίκος, ο σημαντικότερος ίσως στην ιστορία της νεότερης γιουγκοσλαβικής εφ, ξεπήδησε από την Λέσχη Φίλων εφ του Βελιγραδίου «Λάζαρ Κόμαρτσιτς»· ήταν δημιούργημα των ίδιων των fans και δεν είχε ποτέ καμιά απολύτως σχέση με το κράτος.

(Μ) Ποια θα έλεγες πως είναι τα χαρακτηριστικά της γιουγκοσλαβικής εφ που τη διαφοροποιούν από την υπόλοιπη παγκόσμια λογοτεχνική παραγωγή;

(Ζ) Υπάρχει πράγματι κάποιος ειδικός χαρακτήρας της σερβικής εφ που την κάνει να ξεχωρίζει, αν και είναι πολύ δύσκολο να τον προσδιορίσουμε. Αυτό που μπορώ να πω είναι πως οι πιο σημαντικές διαφορές ανάμεσα στη σερβική και βαλκανική εφ και στην αμερικανική εφ είναι πως εμείς ζούμε σε περιοχές πολιτισμικά πιο περίεργες και πιο πολυσύνθετες, κουβαλάμε χιλιάδες πολιτισμούς μέσα μας, πολιτισμούς που υπάρχουν εδώ στον ίδιο χώρο 7.000-10.000 χρόνια, αν αρχίσουμε να μετράμε από την νεολιθική εποχή, κι έτσι το υποσυνείδητό μας είναι δομημένο σε πολλά επίπεδα. Η πολιτιστική μας ταυτότητα είναι ένα παλίμψηστο. Αυτή είναι η παράδοση της Ευρώπης.

Η δεύτερή μας διαφορά είναι πως, επειδή ζούμε σε μια πολυπολιτισμική περιοχή, τα θέματά μας ασχολούνται περισσότερο με τις αλληλεπιδράσεις, τις συγκρούσεις και τις αντιπαραθέσεις διαφορετικών πολιτισμών, διαφορετικών νοηματικών συστημάτων κι όχι με ταξίδια σε άλλες διαστάσεις ή συναντήσεις με τέρατα και εξωγήινους.

Η τρίτη είναι πως, όπως όλοι οι Ευρωπαίοι, οι Σέρβοι, και μιλάω για τους απλούς συγγραφείς κι όχι για τα ιερά τέρατα, είναι πάντα πιο μορφωμένοι από τους αμερικανούς συναδέλφους τους, κι έτσι στη δουλειά τους δεν συναντάει κανείς τόσο πολλά στερεότυπα, όπως το καλό και το κακό, οι δαίμονες και οι άγγελοι, κι όλα αυτά τα πολωτικά σχήματα, ακριβώς γιατί η ζωή μας είναι πιο περίπλοκη απ' τη δική τους. Και το σημαντικότερο είναι πως όλοι μας είμαστε μολυσμένοι από τον ιό της Ιστορίας. Και δεν εννοώ βέβαια την ιστορία με τη στενή πολιτική της έννοια. Είμαστε όλοι Βαλκάνιοι.

(Μ) Ποια είναι τα αγαπημένα θέματα των Γιουγκοσλάβων ή Σέρβων συγγραφέων εφ;

(Ζ) Πριν 20 χρόνια τα θέματα που απασχολούσαν τους συγγραφείς ήταν υπό από την επιρροή της αμερικάνικης λαϊκής κουλτούρας: η Πρώτη Επαφή, οι Εξωγήινοι, οι Όπερες του Διαστήματος. Αυτά μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '70. Τα τελευταία δέκα χρόνια υπάρχει μια ποικιλία τόσο στην θεματολογία όσο και στο στιλ του γραψίματος, π.χ. έχουμε αρκετά μυθιστορήματα και διηγήματα Εναλλακτικής Ιστορίας.

(Μ) Γι' αυτό σου έκανα αυτή την ερώτηση. Μια και η δική σας εφ είναι διαποτισμένη από την ιστορία, είναι λογικό να ασχολούνται οι συγγραφείς σας με θέματα εναλλακτικής ιστορίας.

(Ζ) Ναι, αλλά δεν πιστεύω πως το υποείδος της εναλλακτικής ιστορίας είναι το σημαντικότερο τα τελευταία 10 χρόνια στην σερβική εφ. Π.χ., στην πιο σοβαρή και σημαντική ανθολογία μας αυτήν τη στιγμή, στην Tamni Vilajet (Ζώνη του λυκόφωτος), δεν υπάρχουν μόνο διηγήματα εναλλακτικής ιστορίας. Τα περισσότερα εκτυλίσσονται στο εγγύς μέλλον, μετά από 100 περίπου χρόνια. Ένα από αυτά, γραμμένο πριν από επτά χρόνια, εκτυλίσσεται στη Δυτική Ευρώπη σε ένα μέλλον όπου ο κομμουνισμός έχει επικρατήσει ολοκληρωτικά και είναι στο χειρισμό ορισμένων θεμάτων ανώτερο κι από το Κουρδιστό πορτοκάλι του Μπάρτζες. Ασχολείται με την ιστορία αλλά υπό μία ευρύτερη έννοια, κι έτσι δεν μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε εναλλακτική ιστορία. Χαρακτηριστικό πάντως είναι πως σ' όλη την ανθολογία υπάρχει μόνο μια κλασσική Όπερα του Διαστήματος. Οι υπόλοιπες 14 ιστορίες διαδραματίζονται στο χώρο των Βαλκανίων και της Δυτικής Ευρώπης και είναι όλες τους επηρεασμένες από τον βαλκανικό τρόπο σκέψης.

(Μ) Ποιοι θα έλεγες πως είναι οι πιο δημοφιλείς συγγραφείς εφ στην Γιουγκοσλαβία, μιλώντας πάντοτε για το ευρύτερο κοινό;

(Ζ) Ο Ντράγκαν Φιλίποβιτς, που χαρακτηρίζεται από το σουρεαλιστικό του στυλ, είναι ένας από τους πρώτους που, εδώ και δέκα χρόνια, άρχισαν να ασχολούνται με τα δικά μας, τα βαλκανικά θέματα. Έχει γράψει μια σειρά διηγημάτων,την σειρά του Κόσοβο (Κοσσυφοπέδιο) που διαδραματίζεται στο κοντινό μέλλον κι όπου οι Αλβανοί και οι Σέρβοι μάχονται για τον έλεγχο της περιοχής. Μιλάμε για ένα Κόσσοβο του μέλλοντος, μια πολυπολιτισμική περιοχή όπου υπάρχουν όλα αυτά τα προβλήματα που υπάρχουν και σήμερα, αλλά σε περισσότερες διαστάσεις.

(Μ) Βλέπω πως οι χρονικές συνισταμένες που μέσα τους κινήθηκε το κυβερνοπάνκ ισχύουν και για την σύγχρονη Σερβική ΕΦ. Προτιμάτε δηλαδή το σχετικά κοντινό μέλλον, μετά από 50 — 100 το πολύ χρόνια.

(Ζ) Ναι, πραγματικά. Το Cyberpunk είναι πολύ δημοφιλές στη Γιουγκοσλαβία. Εγώ πάντως προτιμώ περισσότερο τον Γκίμπσον, παρά τον Σέπαρντ και τον Σουάνγουικ. Γενικά στην Γιουγκοσλαβία πιστεύουμε ότι το Cyber είναι ουσιαστικά το κίνημα του ενός συγγραφέως, του Γκίμπσον. Όλοι οι υπόλοιποι απλώς τον ακολούθησαν. Γι' αυτό θεωρούμε ότι ο Γκίμπσον σαν συγγραφέας είναι πολύ πιο σημαντικός από όλο το κίνημα του Cyberpunk. Υπάρχουν δυο τρεις νεότεροι συγγραφείς που το έργο τους έχει επηρεαστεί από το Cyber, αλλά δεν είναι τόσο σημαντικοί όσο ο Ντράγκαν Φιλίποβιτς, ο Ζόριν Γιάτσιτς ή άλλοι που έχουν ο καθένας το δικό του προσωπικό στυλ. Μπορούμε να συγκρίνουμε άνετα, π.χ. τον Γιάτσιτς με οποιονδήποτε Αμερικανό συγγραφέα.

(Α) Η τεχνολογία, η πληροφορική, τα κομπιούτερ, παίζουν κάποιο ρόλο σ' όλες αυτές τις ιστορίες που μας ανέφερες πριν;

(Ζ) Υπάρχουν βέβαια, αλλά όχι στο βαθμό που υπάρχουν στην Αμερικάνικη εφ και δεν παίζουν τόσο πρωτεύοντα ρόλο. Δεν είναι για μας τα πιο σημαντικά πράγματα στο μέλλον. Μην ξεχνάμε εξάλλου πως αυτός ο θαυμασμός για την τεχνολογία, που είναι το χαρακτηριστικό πολλών νέων Αμερικανών συγγραφέων, οφείλεται στην ανυπαρξία, στην απουσία της παράδοσης. Στο συλλογικό τους ασυνείδητο δεν υπάρχουν οι πολιτιστικές εμπειρίες που πιστεύω πως έχουμε όλοι εμείς οι Βαλκάνιοι. Γι' αυτόν το λόγο υπερεκτιμούν και θεοποιούν την τεχνολογία. Και για μας υπάρχει βέβαια η τεχνολογία, αλλά δεν παύει να είναι ένα μόνο από τα πολλά, πάρα πολλά συστατικά στοιχεία του μέλλοντός μας, Μαζί με τις παραδόσεις μας σαν πολιτισμική περιοχή, σαν λαός, σαν έθνος. Στο μέλλον όλα τα σημερινά μας προβλήματα θα συνεχίζουν να υπάρχουν μαζί με όλες τις εξελίξεις της τεχνολογίας. Φαντάσου πώς Θα είναι. Δέκα φορές χειρότερα. Θα είναι μια πραγματική κόλαση. Η τεχνολογία υπάρχει βέβαια στην σερβική εφ, αλλά είναι απλώς ένα στοιχείο ανάμεσα σε όλα τ' άλλα.

(Α) Και πώς είναι αυτό το Κόσοβο του μέλλοντος; Έχει σχέση με το μέλλον που περιγράφει ο Γκίμπσον -η τεχνολογία στον δρόμο, τσιπάκια που πουλιούνται στην μαύρη αγορά, κ.λπ.;

(Ζ) Όχι βέβαια. Σ' αυτήν τη σειρά του για παράδειγμα, υπάρχουν πάρα πολλά μικρά κρατίδια, μια πολιτική κατάσταση φεουδαρχική και ταυτόχρονα βέβαια πάρα πολύ υψηλή τεχνολογία. Υψηλή τεχνολογία συνδυασμένη με τα κρατίδια του Μεσαίωνα.

(Α) Τι γίνεται με τα Fanzines; Πόσα κυκλοφορούν αυτό τον καιρό;

(Ζ) Μόνο δύο αυτήν τη στιγμή στην Σερβία. Το ένα, το σημαντικότερο, είναι το Emitor που εκδίδεται στο Βελιγράδι και έχει φτάσει τα 144 τεύχη, κυκλοφορεί βέβαια ανελλιπώς τα τελευταία 10 χρόνια. Υπάρχουν κι άλλα που εκδίδονται σε άλλες πόλεις όπως στο Σουμπότιτσε και στη Νις, αλλά τον τελευταίο χρόνο λόγω της κατάστασης έχουν σταματήσει προσωρινά.

(Α) Σε πόσα αντίτυπα συνήθως τυπώνεται ένα βιβλίο σέρβικης εφ;

(Ζ) Εξαρτάται βέβαια από τον συγγραφέα και την περίοδο. Π.χ. τελευταία ένα βιβλίο του εκδότη του Ζnak Sagite που είναι ταυτόχρονα και συγγραφέας, εκδόθηκε από μεγάλο κρατικό εκδοτικό οίκο, και τυπώθηκε σε 1.000 αντίτυπα, αριθμός που είναι γι' αυτήν την περίοδο πολύ καλός. Αυτό είναι και το μάξιμουμ για έναν Σέρβο συγγραφέα εφ, γιατί μην ξεχνάτε πως σαν αποτέλεσμα του εμπάργκο που έχει επιβληθεί τον τελευταίο ενάμισι χρόνο, υπάρχει τρομακτική έλλειψη σε πρώτες ύλες, χαρτί, φιλμ, κ.λ.π. και λόγω των συνθηκών έχει καταστραφεί σχεδόν ολοκληρωτικά το δίκτυο διανομής. Ο πληθωρισμός εξάλλου έχει καταστρέψει την αγορά του βιβλίου. Έχουμε αφρικανικούς μισθούς και ευρωπαϊκές τιμές.

(Α) Οικονομικά δηλαδή οι εκδόσεις, αν κάθε βιβλίο πουλάει μόνο 400 - 500 αντίτυπα θα πρέπει να είναι εντελώς ασύμφορες.

(Ζ) Ναι, το Znak Sagite π.χ. τυπώνεται μόνο σε 300 αντίτυπα για συνδρομητές.

(Α) Και ο εκδότης του επιζεί;

(Ζ) Είναι αποφασισμένος. Βέβαια, ο εκδοτικός οίκος Σολάρις, που εκδίδει την Λε Γκεν, τον Κλαρκ, τον Τέρι Πράτσετ, ταν Κλάιβ Μπάρκερ, την Κάθριν Νέβιλ δεν έχει πρόβλημα, αλλά οι μικροί εκδότες δουλεύουν σχεδόν μόνο με συνδρομητές. Η μεγάλη ειρωνεία είναι πως αυτή τη στιγμή που η σερβική εφ βρίσκεται στην καλύτερη και πιο ώριμη φάση της, γιατί τα τελευταία πέντε έξι χρόνια μιλάμε για πραγματική άνθηση, είναι πολύ δύσκολο να εκδοθεί οτιδήποτε, ενώ πριν δέκα ή και είκοσι χρόνια οποιοδήποτε βιβλίο, ακόμα και το πιο βλακώδες, τυπωνόταν αμέσως σε 5.000-7.000 αντίτυπα. Υπήρχε μια αγορά εικοσιενός εκατομμυρίων για τα σερβικά, τα κροατικά και τα σλοβενικά βιβλία εφ. Τώρα που έχουμε εξαιρετικούς συγγραφείς δεν υπάρχει πια η αγορά.

(Μ) Πώς ήταν και πώς είναι οργανωμένοι οι fans της εφ στην χώρα σας;

(Ζ) Σε κάθε δημοκρατία της πρώην Γιουγκοσλαβίας είχαν δημιουργηθεί σύλλογοι φίλων της εφ. Π.χ. ο σύλλογος «Σφαίρα» του Ζάγκρεμπ υπάρχει εδώ και 15 χρόνια. Ο σύλλογος «Λάζαρ Κόμαρτσιτς» του Βελιγραδίου εδώ και 12-14 χρόνια. Υπήρχαν συνέδρια, συναντήσεις, εκδηλώσεις. Εξάλλου, πριν επτά χρόνια έγινε στο Ζάγκρεμπ το ευρωπαϊκό συνέδριο εφ. Τώρα όμως η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε. Το περίεργο είναι πως οι Κροάτες εκδότες δεν τυπώνουν πια τους Κροάτες συγγραφείς. Ο Μπόμπαν Κνέζεβιτς όμως στο Βελιγράδι εκδίδει Σλοβένους, Κροάτες και Σέρβους συγγραφείς. Θεωρεί ότι όλα τα κράτη που αποτελούσαν την πρώην Γιουγκοσλαβία συνεχίζουν να υφίστανται σαν μια συμπαγής πολιτισμική ενότητα. Έχουμε κοινές ή τουλάχιστον πάρα πολύ όμοιες πολιτιστικές ταυτότητες. Γι' αυτό και στον μεγάλο ετήσιο διαγωνισμό εφ που διοργανώνει, το Znak Sagite δέχεται συμμετοχές από όλους τους συγγραφείς της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Θα έλεγα πως αυτός ο μεγάλος διαγωνισμός είναι η κύρια αιτία της αναγέννησης της εφ στη χώρα μας τα τελευταία δέκα χρόνια. Ο Μπόμπαν Κνέζεβιτς δημιούργησε μόνος του ουσιαστικά αυτή την άνθηση. Γιατί όλοι οι μεγάλοι εκδότες δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να τυπώνουν τους μεγάλους ξένους συγγραφείς, ενώ οι κρατικοί εκδοτικοί οίκοι έκαναν, όπως συνήθως, βλακώδεις επιλογές.

(Μ) Όπως μας είπες, ο τίτλος της συλλογής που κρατάμε στα χέρια μας είναι σε αρκετά ελεύθερη μετάφραση Ζώνη του Λυκόφωτος. Έχει να κάνει ο τίτλος με την κατάσταση που επικρατεί τελευταία στη χώρα σας;

(Ζ) Πρόκειται για μια παρομοίωση. Ο τίτλος είναι παρμένος από πολύ παλιά σερβικά επικά τραγούδια, 500-600 χρόνων. Το πια ενδιαφέρον όμως είναι πως έτσι ονόμαζαν μεταφορικά σ' αυτά τα τραγούδια την Βασνία. Η πρώτη από αυτές τις συλλογές τυπώθηκε πριν από τρία χρόνια, πριν αρχίσει καν ο πόλεμος στην Σλοβενία, στη Βοσνία ή στην Κροατία. Το ένα τρίτο και παραπάνω των ιστοριών έχουν σαν θέμα την μελλοντική διάλυση και τον κατακερματισμό της τότε ενωμένης Γιουγκοσλαβίας σε μικρά κρατίδια. Όλοι αυτοί οι συγγραφείς είχαν προβλέψει, λες από ένστικτο, τη διάλυση που Θα επακολουθούσε.

(Α) Θα έλεγες πως το κλίμα που επικρατεί τώρα στη σερβική εφ είναι απαισιόδοξο;

(Ζ) Η πλοκή βέβαια είναι απαισιόδοξη, και πάρα πολύ, όχι μόνο στην εφ αλλά σε όλη τη φανταστική λογοτεχνία που γράφεται αυτό τον καιρό. Υπάρχει βέβαια στο βάθος πάντοτε η ελπίδα. Γι' αυτό δεν μπορώ να τη χαρακτηρίσω αισιόδοξη ή απαισιόδοξη.

(Κ) Θα μπορούσαμε να πούμε γενικότερα πως τα διηγήματα αυτά περιγράφουν δυστοπίες;

(Ζ) Μα η καθημερινή μας ζωή, όλη η ανθρώπινη κατάσταση είναι μια δυστοπία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ζούμε σ' έναν πολύ σκληρό κόσμο. Αυτή τη στιγμή που εμείς εδώ μιλάμε ήρεμα, κάποιο παιδί πεθαίνει στην Σομαλία, κάποιος σκοτώνεται στη Βοσνία. Και πριν 20 χρόνια το ίδιο. Είχαμε το Βιετνάμ, την Κύπρο. Η Δυστοπία είναι για τα ανθρώπινα πλάσματα η πραγματική τους κατάσταση.

(Α) Υπάρχει όμως ατην ανθρώπινη φύση εγγενής και η ελπίδα.

(Ζ) Μα είμαστε προγραμματισμένοι με την ελπίδα. Άπαξ και γεννηθούμε, έχουμε προγραμματισμένη μέσα μας την ελπίδα.

(Μ) Τι νομίζεις ότι πρέπει να κάνουμε, αν Θέλουμε να αναπτυχθεί μια ελληνική ΕΦ;

(Ζ) O Μπόμπαν Κνέζεβιτς χρειάστηκε περίπου δέκα χρόνια έντονης προσπάθειας και κινητικότητας, με τα συνέδρια και τους διαγωνισμούς διηγημάτων, μέχρι να μπορέσουμε να παρουσιάσουμε αξιόλογα αποτελέσματα στην εφ. Εννοώ από καλλιτεχνική και δημιουργική άποψη κι όχι από εμπορική. Αυτή την στιγμή ακολουθείτε τις νέες τάσεις, τους Αμερικάνους ή άλλους συγγραφείς. Θα πρέπει να αρχίσετε να δημοσιεύετε τους Έλληνες. Βέβαια Θα πρέπει να περάσουν τέσσερα πέντε χρόνια μέχρι να δημιουργηθεί κάποιο ελληνικό στιλ ή κίνημα. Το σημαντικότερο πάντως είναι να αρχίσουν να εκδίδονται οι Έλληνες συγγραφείς. Στην αρχή τα αποτελέσματα δεν θα είναι και τόσο καλά, αλλά σιγά σιγά θα αναδυθεί, θα δημιουργηθεί μια εφ με ελληνικό χαρακτήρα. Είναι ο μόνος τρόπος για να αποκτήσετε μια ελληνική εφ. Θα πρέπει να ανακαλύψετε και να αναπτύξετε μέσα και από την εφ την εθνική σας ταυτότητα.

Βέβαια, για μας αυτή η αναγέννηση της εφ είναι η καλή άποψη όλων αυτών των φρικτών καταστάσεων που συνέβησαν και συμβαίνουν στη χώρα μας. Η κακή άποψη είναι ο πόλεμος ή οι πόλεμοι που σπαράζουν την Γιουγκοσλαβία, και η καλή άποψη είναι πως σε τέτοιες περιόδους κάτι σε ωθεί να ανακαλύψεις ποια είναι πραγματικά η δική σου πολιτισμική ταυτότητα. Νομίζω πως αυτό είναι ένα από τα πιο περίπλοκα προβλήματα για μας τους Σέρβους.

Πιστεύω πως αυτή είναι η κύρια αιτία της αναγέννησης της εφ στην Γιουγκοσλαβία. Τα τελευταία 10-15 χρόνια, χρόνο με το χρόνο, μήνα με το μήνα, τα δυο τελευταία χρόνια μέρα με τη μέρα, ώρα με την ώρα, παρακολουθούσαμε την κοινωνία μας και τον κόσμο τριγύρω μας να διαλύεται. Κι όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο, είσαι υποχρεωμένος να αναζητήσεις και να βρεις κάποιο σταθερό σημείο που πάνω του Θα ακουμπήσεις. Είναι ένα είδος ενστίκτου πνευματικής επιβίωσης.

Όσον καιρό είμαι στην Ελλάδα βλέπω την ίδια ανάγκη στα μάτια των ανθρώπων, ιδιαίτερα των νέων, αναγνωρίζω το ίδια ένστικτο στα μάτια τους, τη βαθύτερη ανάγκη της αναζήτησης και του προσδιορισμού της εθνικής σας ταυτότητας: όπως ακριβώς στη Σερβία και στην Κροατία, έτσι και στην Ελλάδα. Δεν ξέρω ποιο θα είναι το τελικό αποτέλεσμα για μας τους Σέρβους, για σας τους Έλληνες, για τους Κροάτες, για τους Σλοβένους, αλλά ίσως αποδειχθεί πάρα πολύ δύσκολο και ιδιαίτερα επικίνδυνο.

(Μ) Τι περιμένεις λοιπόν εσύ από την εφ;

(Ζ) Ίσως συμβαίνει αυτήν τη στιγμή παγκόσμια μια αναγέννηση των εθνικών πολιτισμικών χαρακτηριστικών. Ελπίζω πως, όπως ακριβώς έγινε με τη μουσική πριν από μερικά χρόνια, έτσι έρχεται και η στιγμή που θα μπορέσουν οι μικρές εθνικές σχολές εφ να επιβληθούν ακόμα και μέσα στις ΗΠΑ. Είναι ίσως η πιο αισιόδοξη σκέψη μου, ότι θα καταφέρουμε να χτυπήσουμε με τη λογοτεχνία μας την εφ των ΗΠΑ. Θα είναι μια πολύ γλυκιά εκδίκηση.

  • 1. Η μικρή εισαγωγή σε πρώτο πρόσωπο είναι του Άγγελου Μαστοράκη
  • 2. Ο Ζόραν Στεφάνοβιτς γεννήθηκε στην Λόζνιτσα της Σερβίας το 1969. Σπούδασε σκηνοθεσία στην Κρατική Δραματική Σχολή του Βελιγραδίου και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην ανθρωπολογία στο Νόβι Σαντ. Θεωρείται ένας από τους πλέον ελπιδοφόρους νέους Σέρβους συγγραφείς εφ και η νουβέλα του Soel, Dolfi, Behemot κατέκτησε το 1993 την έκτη θέση στον μεγαλύτερο διαγωνισμό εφ της Γιουγκοσλαβίας, που διοργανώνει τα τελευταία έξι χρόνια το περιοδικό Znak Sagite.
Species of articles